← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
DEP Milletvekillerinin Dokunulmazlığının Kaldırılması
Hükümet ve savcılık kararı PKK bağlantısının yargıya taşınması olarak sunarken, DEP çizgisi ve eleştirmenler bunu seçilmiş Kürt temsilcilerin siyasetten tasfiyesi saydı.
TBMM, 2 Mart 1994'te DEP'li milletvekilleriyle bir bağımsız vekilin dokunulmazlığını PKK bağlantısı gerekçesiyle kaldırdı. Anayasa Mahkemesi partiyi Haziran'da kapattı; dört eski vekil Aralık 1994'te 15 yıl hapse mahkûm edildi.
Bu sayfada
1991'de SHP listelerinden Meclis'e giren Kürt siyasetçiler, HEP kapatılınca Demokrasi Partisi'nde (DEP) örgütlendi. Çiller hükümetinin girişimiyle TBMM, 2 Mart 1994'te Hatip Dicle, Leyla Zana, Orhan Doğan, Ahmet Türk, Sırrı Sakık ve bağımsız Mahmut Alınak'ın dokunulmazlığını kaldırdı; Dicle ve Doğan Meclis çıkışında gözaltına alındı. Anayasa Mahkemesi 16 Haziran 1994'te DEP'i kapattı, vekillikler düştü, bazı vekiller yurt dışına çıktı. Ankara DGM 8 Aralık 1994'te Zana, Dicle, Doğan ve Selim Sadak'a silahlı örgüt üyeliğinden 15 yıl verdi; Yargıtay 1995'te onadı. AİHM 2001'de yargılamanın adil olmadığına hükmetti. Dört isim yeniden yargılama sürerken Haziran 2004'te tahliye edildi; mahkûmiyet 2007'de yedi buçuk yıl olarak yeniden kuruldu. 2016'da HDP'li vekillerin dokunulmazlığının kaldırılması sık sık 1994'le karşılaştırıldı.
Karşıt anlatılar
Tarafların anlatısı aktarılmıştır; atlasın hükmü değildir.
Hükümet / savcılık: Dokunulmazlıklar, vekillerin söz ve eylemlerinin PKK'nın silahlı mücadelesine destek anlamına geldiği gerekçesiyle kaldırıldı. Ankara DGM ve Yargıtay, dört eski vekilin silahlı örgüt üyeliğini sabit gördü.
DEP çizgisi / eleştirmenler: Olay '2 Mart darbesi' olarak anıldı: seçilmiş temsilcilerin Meclis kapısından gözaltına alınması, Kürt meselesinde yasal siyasetin alanını daraltan bir tasfiye sayıldı. AİHM'in 2001'deki adil yargılanma ve 2002'deki seçilme hakkı ihlali kararları bu eleştirinin dayanağı olarak gösterilir.
Bağlı olduğu ana olaylar
- PKK Çatışmasının Başlaması (15 Ağustos 1984) — PKK'nın 1984'te başlattığı silahlı eylemler, Türkiye'nin 1990'lar boyunca sürecek ve on binlerce insanın hayatını kaybedeceği uzun çatışma dönemini başlattı.
- HDP'li Belediyelere Kayyum ve Demirtaş'ın Tutuklanması (4 Kasım 2016) — OHAL ortamında dokunulmazlıkların kaldırılmasının ardından HDP eş genel başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ ile çok sayıda milletvekili 'terör' suçlamalarıyla tutuklandı; onlarca HDP/DBP'li belediyeye kayyum atanarak seçilmiş Kürt yerel yönetimleri merkezden el değiştirdi.
Zincirdeki yeri
Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.
- Öncesi · Neden–sonuç: PKK Çatışmasının Başlaması (15 Ağustos 1984) — Dokunulmazlıkların kaldırılması ve partinin kapatılması, DEP'in PKK ile bağlantılı olduğu gerekçesine dayandı. Silahlı çatışmanın tırmandığı 1993-94 ortamı, yasal Kürt siyasetini hedef hâline getirdi.
Aynı dosyada: PKK Çatışmasının Başlaması
- Ocak–Aralık 1994 — Cantürk, Buldan ve Kürt İş İnsanlarına Yönelik Cinayetler
- 12 Mayıs 1998 — İHD Başkanı Akın Birdal'a Silahlı Saldırı
Kilit kişiler: Leyla Zana, Hatip Dicle, Orhan Doğan, Selim Sadak, Ahmet Türk, Tansu Çiller
Davalar: DEP davası
Kurumlar: TBMM, Anayasa Mahkemesi, DGM, Yargıtay, AİHM, PKK, DEP
Kaynaklardan okumalar
AİHM, Sadak ve Diğerleri/Türkiye (No. 1), 17 Temmuz 2001 — DGM yargılamasında adil yargılanma ihlali
Mahkeme, Zana, Dicle, Doğan ve Sadak'ı 15 yıla mahkûm eden Ankara DGM'nin bağımsız ve tarafsız olmadığına, suçlamanın değiştirildiğinin sanıklara zamanında bildirilmediğine ve iddia tanıklarını sorgulama imkânı tanınmadığına oybirliğiyle hükmetti. Karar, 2003'te yasalaşan yeniden yargılama yolunun ve 2004'teki tahliyelerin dayanağı oldu.
AİHM, Sadak ve Diğerleri/Türkiye (No. 2), 11 Haziran 2002 — Parti kapatılınca düşen vekilliklerde seçilme hakkı
Mahkeme, DEP'in kapatılmasının otomatik sonucu olarak milletvekilliklerinin düşürülmesinin, seçilmiş temsilcilerin görevini sürdürme hakkını güvenceye alan 1 No'lu Protokol'ün 3. maddesini ihlal ettiğine karar verdi.
Fuller & Barkey, Türkiye'nin Kürt Meselesi (Profil Yay.), s. 61-63, 74-75 — HEP-DEP çizgisinin kapatılması ve sürgündeki parlamento
Yazarlar, HEP'in ardından DEP'in de kapatıldığını, çok sayıda vekilin hapse girdiğini, bir kısmının Avrupa'ya geçip Sürgündeki Kürt Parlamentosu'nun çekirdeğine katıldığını aktarır. Bu partilerin PKK'ya sempati duysa da PKK yanlısı olan ve olmayan unsurları birlikte barındırdığını, ılımlı bir Kürt siyasetine alan açmanın devlet için daha akılcı olacağını savunur.