Körfez Savaşı, İncirlik ve Kuzey Irak'ta Güvenli Bölge

Ağustos 1990 – Nisan 1991 · Dış Politika / Savaş · Ara halka · Kesinleşmiş olgu

Irak'ın Kuveyt'i işgaliyle başlayan krizde Özal, Türkiye'yi ABD'nin yanında konumlandırdı ve İncirlik koalisyona açıldı. Savaşın ardından sınıra yığılan yaklaşık yarım milyon Iraklı Kürt ve kurulan güvenli bölge, Kürt meselesini uluslararası bir boyuta taşıdı.

Bu sayfada

Türkiye Ağustos 1990'da BM yaptırımlarına katılarak Kerkük-Yumurtalık boru hattını kapattı. Kriz yönetiminin Cumhurbaşkanı Özal'da toplanması askerle gerilim yarattı; Genelkurmay Başkanı Necip Torumtay 3 Aralık 1990'da istifa etti. TBMM 17 Ocak 1991'de hükümete yabancı silahlı kuvvetlerin kullanılmasına izin verdi ve İncirlik'teki ABD uçakları Irak'a karşı harekâta katıldı; Uğur Mumcu bu izni Meclis yetkisinin devri anlamına gelen örtülü bir 'savaş ilanı' olarak eleştirdi. Mart–Nisan 1991'de Saddam rejiminin bastırdığı ayaklanmanın ardından yaklaşık yarım milyon Iraklı Kürt Türkiye sınırına yığıldı. BM Güvenlik Konseyi'nin 688 sayılı kararıyla başlayan yardım harekâtı ve İncirlik'te konuşlanan, görev süresi TBMM'ce altı ayda bir uzatılan Çekiç Güç, 36. paralelin kuzeyinde fiilî bir Kürt yönetiminin doğmasına zemin hazırladı. Oluşan otorite boşluğunun PKK'ya da alan açtığı değerlendirmesi, 2003 tezkeresi tartışmasında sık sık hatırlatıldı.

Bağlı olduğu ana olaylar

Turgut Özal ve Neoliberal Dönüşüm (6 Kasım 1983) — ANAP iktidarında hayata geçen liberalizasyon, Türkiye'yi devletçi ekonomiden ihracata dayalı serbest piyasaya geçirdi; aynı zamanda kronik enflasyon ve finansallaşma döngüsünü başlattı.
PKK Çatışmasının Başlaması (15 Ağustos 1984) — PKK'nın 1984'te başlattığı silahlı eylemler, Türkiye'nin 1990'lar boyunca sürecek ve on binlerce insanın hayatını kaybedeceği uzun çatışma dönemini başlattı.
1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı (1 Mart 2003) — ABD'nin Irak'ı işgal harekâtı için Türkiye topraklarını kullanma talebi, 1 Mart 2003'te TBMM'de AK Parti milletvekillerinin de oylarıyla reddedildi. Kuzey cephesi kapanınca ABD Irak Kürtleriyle iş birliğine yöneldi; 1999'da zirveye çıkan Türkiye-ABD ilişkileri dibe vurdu.

Zincirdeki yeri

Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.

Sonrası · Yapısal yankı: 1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı (1 Mart 2003) — Meclis'ten yabancı kuvvet kullanımı için izin isteyen tezkere, 2003'teki Irak savaşında TBMM'nin reddiyle farklı sonuçlandı.

Aynı dosyada: Turgut Özal ve Neoliberal Dönüşüm

Aynı dosyada: PKK Çatışmasının Başlaması

Aynı dosyada: 1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı

5–7 Mart 2003 — 1. Ordu Plan Semineri ve Balyoz İddiası

Kilit kişiler: Turgut Özal, Necip Torumtay, Saddam Hüseyin, George H. W. Bush, Uğur Mumcu

Kurumlar: TBMM, Genelkurmay, Cumhurbaşkanlığı, İncirlik Hava Üssü, Çekiç Güç, BM Güvenlik Konseyi

Kaynaklardan okumalar

İşleyen, 2024 — Güvenli bölge fikrinde Türkiye'nin payı

Beste İşleyen, International Studies Review'da yayımlanan makalesinde 1991 güvenli bölge fikrinin yalnızca Batılı bir girişim olarak anlatılmasına itiraz eder. Özal'ın Bush'la telefon diplomasisini ve Türk diplomatlarının 688 sayılı kararın hazırlanmasındaki rolünü öne çıkarır; Türkiye'nin tutumunun insani kaygı kadar Kürt nüfusu ve PKK'yla mücadeleye dair güvenlik hesaplarından beslendiğini savunur. Türkiye'ye yönelen sığınmacı sayısını yaklaşık 500 bin olarak verir.

Kaynağa git

Mumcu, 'Savaş İlanı!', Cumhuriyet, 18 Ocak 1991 — Tezkereye anayasal itiraz

Mumcu, 17 Ocak tezkeresini Anayasa'nın 92. maddesi üzerinden eleştirir: Meclis yabancı askerin Türkiye'de bulunmasına izin verebilir, ancak kullanılmasına izin vermek savaş yetkisini devretmek demektir. İncirlik'e konuşlanan ABD uçaklarının Türkiye'yi 'ikinci cephe' yapacağı uyarısında bulunur. Yazı, Ortadoğu'da Amerikan Bilardosu derlemesinde (Bütün Yazıları 36) yer alır ve hükümet politikasına karşı eleştirel bir tanıklıktır.

Mumcu, 'Dönüş' ve 'Sirsenk', Cumhuriyet, 9-10 Mayıs 1991 — Hakkari'den sığınmacı dramı

Hakkari'den yazdığı yazılarda Mumcu, valilik verilerine dayanarak ildeki sığınmacı sayısının il nüfusunun bir buçuk katını aştığını aktarır. Genelkurmay'ın İncirlik ve Diyarbakır üzerinden Irak'a geçen silahları izne bağladığını, bunun üzerine koalisyonun Kuzey Irak'ta bir havaalanını açtığını anlatır ve bu sürecin özerk bir Kürt yapısına evrileceği uyarısını yapar.