1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı

1 Mart 2003 · Dış Politika / Savaş

ABD'nin Irak'ı işgal harekâtı için Türkiye topraklarını kullanma talebi, 1 Mart 2003'te TBMM'de AK Parti milletvekillerinin de oylarıyla reddedildi. Kuzey cephesi kapanınca ABD Irak Kürtleriyle iş birliğine yöneldi; 1999'da zirveye çıkan Türkiye-ABD ilişkileri dibe vurdu.

Bu sayfada

Yetkin'e göre Irak'a kara harekâtı fikri 2003'ten çok önce Ankara'nın kapısını çalmıştı: ABD Savunma Bakanı William Cohen 6 Kasım 1998'de Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'e Başkan Bill Clinton'dan bir mektup getirmiş, Amerikan kara birliklerinin Türkiye'den Irak'a geçişi için peşin destek istemişti. Demirel reddetmişti. Kitap bu talebin arkasında 1997'de kurulan neo-con çevre "Yeni Amerikan Yüzyılı Projesi"nin (PNAC) etkisini gösterir; PNAC'ın 26 Ocak 1998 tarihli Clinton mektubunu imzalayanlar arasında sonradan Bush yönetiminde görev alacak Dick Cheney, Donald Rumsfeld, Paul Wolfowitz, John Bolton ve Lewis Libby vardı. Ankara 2003'te savaşı önlemeye çalıştı: 31 Ocak'taki MGK'da destek somut kanıt şartına bağlandı, 3 Şubat'ta MİT uçağıyla Bağdat'tan getirilen Saddam yardımcısı Taha Yasin Ramazan ile Dışişleri Bakanı Naci Sabri, Marmara Köşkü'nde Başbakan Abdullah Gül'le görüştü. Girişim sonuçsuz kaldı. Colin Powell'ın 5 Şubat'taki BM sunumu kitle imha silahı iddiasını kanıtlayamadı; 1 Mart 2003'te TBMM tezkereyi reddetti. İşgal 19 Mart'ta başladı, Amerikan birlikleri kuzeyden Irak Kürtleriyle ilerledi. Sonuç, Yetkin'e göre üç katmanlıydı: PKK'nın Irak'taki otorite boşluğunda yeniden hareketlenmesi, Türkiye-ABD ilişkilerinin Süleymaniye olayıyla dibe vurması ve El Kaide terörünün 2003 sonunda İstanbul'a ulaşması.

Kilit kişiler: Abdullah Gül, Recep Tayyip Erdoğan, Ahmet Necdet Sezer, Yaşar Yakış, Süleyman Demirel, Saddam Hüseyin

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi (2002) — Yeni ve deneyimsiz meclis aritmetiği ile parti içi bölünme, ittifak talebinin reddiyle sonuçlanan oylamayı mümkün kıldı.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

IŞİD'in Yükselişi ve Türkiye (2014) — Irak'ın işgali ve ardından gelen devlet çöküşü, sınırın öte yakasında cihatçı örgütlenmenin ve 2014 sonrası Türkiye'ye sıçrayan şiddetin zeminini kurdu.

Ara halkalar

Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.

Ağustos 1990 – Nisan 1991 — Körfez Savaşı, İncirlik ve Kuzey Irak'ta Güvenli Bölge (Kesinleşmiş olgu) — Irak'ın Kuveyt'i işgaliyle başlayan krizde Özal, Türkiye'yi ABD'nin yanında konumlandırdı ve İncirlik koalisyona açıldı. Savaşın ardından sınıra yığılan yaklaşık yarım milyon Iraklı Kürt ve kurulan güvenli bölge, Kürt meselesini uluslararası bir boyuta taşıdı.
5–7 Mart 2003 — 1. Ordu Plan Semineri ve Balyoz İddiası (Yargı kararı) — TBMM'nin 1 Mart tezkeresini reddetmesinden dört gün sonra İstanbul'daki 1. Ordu Komutanlığı'nda üç günlük bir plan semineri yapıldı. Yedi yıl sonra 'Balyoz' darbe planı iddiasının merkezine oturan seminerin niteliği yirmi yılı aşkın süre tartışıldı.
20 Ocak – Nisan 2010 — Balyoz Belgelerinin Yayımlanması ve İlk Gözaltılar (Yargı kararı) — Taraf, 20 Ocak 2010'da 1. Ordu'nun Mart 2003 plan seminerine dayandırılan 'Balyoz' darbe planı belgelerini yayımladı. Şubat'ta aralarında emekli kuvvet komutanlarının da bulunduğu 49 asker gözaltına alındı; soruşturma kısa sürede yargı içi bir çekişmeye dönüştü.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

Kore'ye Asker Gönderilmesi (1950) ⇄ 1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı (2003) — Aynı soru, elli üç yıl arayla iki kez soruldu: ABD'nin savaşına asker vermek mi, vermemek mi? 1950'de Meclis'e sorulmadan gönderildi ve NAT…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (Doğan Kitap, 2017), s. 228 — Clinton'ın 1998'de Demirel'den İstediği Peşin Destek

Yetkin, Irak'a kara harekâtı fikrinin Bush'tan önce Demokrat Bill Clinton döneminde şekillendiğini belgeye dayandırır. ABD Savunma Bakanı William Cohen 6 Kasım 1998 günü Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel'e Clinton'dan bir mektup getirmişti; mektupta Baas rejiminin verebileceği zararları diplomasi yoluyla durdurmanın artık mümkün olmadığı öne sürülüyor, gerekirse yalnız hava üslerinin değil kara birliklerinin de devreye gireceği belirtiliyordu. Kitabın ifadesiyle: «Clinton, Demirel'den bu ihtimal için, yani Amerikan kara birliklerinin Türkiye'den Irak'a geçişi için Türkiye'nin peşin desteğini istiyordu.» Demirel reddetti. Yetkin bu hamlenin arkasında neo-con çevrenin, özellikle 1997'de kurulan Yeni Amerikan Yüzyılı Projesi'nin (PNAC) etkisini görür. Böylece 1 Mart 2003'teki ret, ani bir karar değil, beş yıl önce başlamış bir talebe verilen ikinci cevap olur. (Kaynak: Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, s. 228.)

Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (Doğan Kitap, 2017), s. 231 — «Günah bizden gitti» ve Tezkerenin Reddi

Ankara'nın son diplomatik hamlesi sonuçsuz kalınca Başbakan Abdullah Gül, 5 Şubat 2003 günü Powell sunumuna başlamadan birkaç saat önce gazetecilere «Günah bizden gitti» dedi. Yetkin'in aktardığı kronoloji bundan sonrasını şöyle özetler: «Birleşmiş Milletler'in Irak'ta kitle imha silahı bulunmadığı yolundaki raporundan bir hafta önce, 1 Mart 2003'te Türkiye Büyük Millet Meclisi, AK Parti hükümetinin Irak'ın işgali için Türkiye topraklarını Amerikan askerine açma tezkeresini geri çevirmişti.» İşgal 19 Mart 2003'te başladı; Amerikan ve İngiliz birlikleri güneyden Basra bölgesinden, tezkerenin reddi üzerine Irak Kürtleriyle iş birliği yapan Amerikan birlikleri de kuzeyden ilerledi. Saddam Hüseyin 13 Aralık 2003'te Tikrit yakınlarında yakalandı ve 30 Aralık 2006'da idam edildi; idam gerekçesi kitle imha silahları değil, Şii muhaliflerini öldürtmesiydi. (Kaynak: Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, s. 231.)

Dönemin akışı

19 Şubat 2001 — 2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı. Bankacılık ve döviz krizi liranın çakılmasına ve on binlerce işsizliğe yol açtı; kriz mevcut siyasi düzeni silip yeni bir iktidarın yolunu açtı.

3 Kasım 2002 — AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi. AKP 2002'de tek başına iktidar oldu; ilk dönemde AB hedefiyle geniş reformlar yaptı, ordu-sivil ilişkilerini yeniden biçimlendirdi.

2004–2014 — Özel Yetkili Ağır Ceza Mahkemeleri. DGM'lerin kaldırılmasının ardından CMK 250–252 ve daha sonra TMK 10 çerçevesinde çalışan özel yetkili ağır ceza mahkemeleri, geniş kapsamlı güvenlik ve örgüt davalarına baktı; sistem 2012 ve 2014 reformlarıyla kademeli olarak kaldırıldı.

19 Ocak 2007 — Hrant Dink Suikastı. Agos gazetesi kurucusu Hrant Dink İstanbul'da silahlı saldırıyla öldürüldü; güvenlik ihmali ve koordinasyon iddiaları yargıyı yıllarca meşgul etti.

Sık sorulanlar

1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı ne zaman gerçekleşti? 1 Mart 2003. Atlasta yakın dönem Türkiye içinde, “Dış Politika / Savaş” başlığı altında yer alır.

1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi (2002). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: IŞİD'in Yükselişi ve Türkiye (2014).

1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Blok Ekseni ve Göreli Özerklik, Kitlesel Sivil Direniş. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.