← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Terörle Mücadele Kanunu ve 141-142-163'ün Kaldırılması
12 Nisan 1991'de kabul edilen 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu, TCK'nın 141, 142 ve 163. maddelerini ve Kürtçe yayın yasağını kaldırdı; yerine geniş bir terör tanımı ve 8. maddede 'bölücü propaganda' suçunu getirdi.
Bu sayfada
1936'da Faşist İtalya'nın ceza kanunundan uyarlanan 141 ve 142. maddeler komünizm propagandasını ve örgütlenmesini, 163. madde laikliğe aykırı örgütlenmeyi cezalandırıyordu; 12 Mart ve 12 Eylül yargılamalarının başlıca dayanaklarıydı. Özal döneminde çıkarılan yasa bu maddelerle birlikte 1983 tarihli 2932 sayılı Kanun'u da kaldırdı; Kürtçe yayın ve müzik yasağı kalktı, yayıncılık ve eğitimdeki kısıtlar ise sürdü. Geniş terör tanımı ve 8. maddedeki 'bölücü propaganda' suçu, 1990'larda İsmail Beşikçi gibi yazarların ve pek çok gazeteci ile siyasetçinin DGM'lerde yargılanmasının dayanağı oldu. Uğur Mumcu, kaldırılan 163. maddenin içeriğinin yeni yasanın 7. maddesiyle geri geldiğini yazdı. Geçici maddeler 8 Nisan 1991'e kadar işlenen suçlarda ölüm cezalarının infazını durdurdu ve şartla salıverme getirdi; uygulamanın siyasi gruplar arasında eşitsiz işlediği, Anayasa Mahkemesi'nin düzenlemeyi kısmen iptal ettiği aktarılır. 8. madde 1995'te hafifletildi, 2003'te AB uyum sürecinde kaldırıldı.
Bağlı olduğu ana olaylar
- PKK Çatışmasının Başlaması (15 Ağustos 1984) — PKK'nın 1984'te başlattığı silahlı eylemler, Türkiye'nin 1990'lar boyunca sürecek ve on binlerce insanın hayatını kaybedeceği uzun çatışma dönemini başlattı.
- 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (12 Eylül 1980) — Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.
Zincirdeki yeri
Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.
- Öncesi · Yapısal yankı: Genel Af Kanunu (20 Mayıs 1974) — 1974 affında kapsamı tartışılan 141 ve 142. maddeler 1991'de kaldırıldı, ancak yerlerine yeni 'terör' ve propaganda suçları getirildi.
- Öncesi · Neden–sonuç: PKK Çatışmasının Başlaması (15 Ağustos 1984) — Güneydoğu'daki silahlı çatışma, geniş bir terör tanımı içeren özel bir yasanın gerekçesi oldu.
Aynı dosyada: PKK Çatışmasının Başlaması
- Ağustos 1990 – Nisan 1991 — Körfez Savaşı, İncirlik ve Kuzey Irak'ta Güvenli Bölge
- 20 Eylül 1992 — Musa Anter Cinayeti ve Zamanaşımıyla Kapanan Dava
Aynı dosyada: 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni
Kilit kişiler: Turgut Özal, Yıldırım Akbulut, Uğur Mumcu, İsmail Beşikçi
Kurumlar: TBMM, ANAP, DGM, Anayasa Mahkemesi
Kaynaklardan okumalar
Resmî Gazete, 12 Nisan 1991, sayı 20843 (mükerrer) — 3713 sayılı Kanun'un özgün metni
Kanunun 1. maddesi terörü amaç unsuru geniş tutulmuş biçimde tanımlar; 8. maddesi devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı hedef alan yazılı ve sözlü propagandayı cezalandırır. 23. madde TCK'nın 140, 141, 142 ve 163. maddelerini ve 2932 sayılı Kanun'u yürürlükten kaldırır; geçici maddeler ölüm cezalarının infaz edilmemesini ve şartla salıverme koşullarını düzenler.
Mumcu, 'Yine Suç, Yine Yasak!', Cumhuriyet, 19 Nisan 1991 — Kaldırılan yasak yeni yasada geri geldi
Mumcu, yasanın ardından 'komünist ve şeriatçı partiler kurulabilir' diyen yorumları yanlış bulur. Siyasi Partiler Kanunu'ndaki yasakların sürdüğünü, 163. maddenin yasakladığı eylemlerin Terörle Mücadele Kanunu'nun 7. maddesiyle yeniden suç sayıldığını gösterir; yasayı özgürleşme görüntüsü altında yasakların yer değiştirmesi olarak okur.
Hakikat Adalet Hafıza Merkezi, 2024, s. 11-13, 65 — Değişen yasa, değişmeyen baskı
1980'den bugüne terörle mücadele mevzuatını inceleyen çalışma, 'bölücülük propagandası' suçunun 1991'de TCK'nın 142. maddesinden TMK'nın 8. maddesine taşındığını, bu yer değişikliğinin ifade özgürlüğü açısından fiilî durumu değiştirmediğini savunur. Şartla tahliye düzenlemesinden sol görüşlü hükümlülerin yararlanamadığını, AYM'nin kısmi iptaline karşın PKK davalarının kapsam dışında kaldığını aktarır. İnsan hakları örgütü perspektifinden yazılmıştır.