22 Şubat 1962 Talat Aydemir Girişimi

22 Şubat 1962 · Darbe / Müdahale · Ara halka · Kesinleşmiş olgu

Kara Harp Okulu Komutanı Albay Talat Aydemir, kendisi ve arkadaşları hakkındaki atama kararlarına karşı Ankara'daki birlikleri harekete geçirerek İnönü hükümetine meydan okudu. Kan dökülmeden geri çekildi; katılanlar emekliye sevk edildi ve özel bir yasayla kovuşturmadan kurtuldu.

1961 seçimlerinde DP'nin mirasçısı partilerin güçlü çıkması, 27 Mayıs'ı yapan subay çevrelerinde yeniden müdahale fikrini canlandırdı. Genelkurmay'ın müdahale yanlısı albayların yerini değiştirmesi üzerine Aydemir, 22 Şubat 1962'de Harp Okulu'nu ve Ankara'daki bazı birlikleri alarma geçirdi; Çankaya'daki toplantıyı kuşatan Binbaşı Fethi Gürcan'ın birlikleri, Aydemir'in kararıyla Cumhurbaşkanı ve Başbakanı gözaltına almadı. Hava Kuvvetleri ve ordunun üst komutası hükümetin yanında kaldı. İnönü, harekâta kan dökülmeden son verilirse kovuşturma yapılmayacağı güvencesini verdi; Aydemir ertesi sabaha karşı geri çekildi, can kaybı yaşanmadı. Aydemir dahil 69 subay ve 4 astsubay emekliye sevk edildi; kovuşturmama yasası 30 Nisan'da Millet Meclisi'nde, 10 Mayıs 1962'de Senato'da kabul edildi. Darbecilere af çıkarken DP'li hükümlülerin affının sağlanamaması CHP-AP koalisyonunu çökertti; cezasız kalan Aydemir ise yeni bir girişimin hazırlığına döndü.

Bağlı olduğu ana olaylar

27 Mayıs Darbesi (27 Mayıs 1960) — Genç subaylar hükümeti devirdi; başbakan ve iki bakan idam edildi, ama beraberinde özgürlükçü 1961 Anayasası geldi.
9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (9 Mart 1971) — Doğan Avcıoğlu ve Yön-Devrim çevresinin etkisinde, ordu içinde örgütlenen 'milli demokratik devrim' (MDD) programlı bir cunta girişiminin 9 Mart 1971'de tasarlandığı; Genelkurmay üst kademesinin planı haber alıp önünü kesmesi, üç gün sonra 12 Mart Muhtırası'na yol açtı.

Zincirdeki yeri

Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.

Öncesi · Neden–sonuç: Millî Birlik Komitesi'nden 14'lerin Tasfiyesi (13 Kasım 1960) — 27 Mayıs subaylarının tasfiyesi ordu içi hizipleşmeyi derinleştirdi ve Aydemir çevresini ikinci bir müdahaleye yöneltti.
Sonrası · Neden–sonuç: 20–21 Mayıs 1963 Girişimi ve Aydemir'in İdamı (20–21 Mayıs 1963) — İlk girişimde cezasız bırakılıp emekliye sevk edilen Aydemir muhalif temaslarını sürdürerek ikinci girişimi hazırladı.

Aynı dosyada: 27 Mayıs Darbesi

Aynı dosyada: 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı)

20–21 Mayıs 1963 — 20–21 Mayıs 1963 Girişimi ve Aydemir'in İdamı

Kilit kişiler: Talat Aydemir, İsmet İnönü, Cemal Gürsel, Cevdet Sunay, Fethi Gürcan, Ekrem Alican

Kurumlar: Kara Harp Okulu, Genelkurmay, Hava Kuvvetleri, TBMM, Silahlı Kuvvetler Birliği

Kaynaklardan okumalar

Çakmak, Akademik Bakış, 2008, s. 35-68 — Birinci girişim: geri adım ve af tartışması

Diren Çakmak, 22 Şubat girişimini belge taraması ve çapraz okumayla inceler. Aydemir'in, ordunun birbirine düşmemesi gerekçesiyle geri adım attığını, katılanların emekliye sevk edildiğini ve olayın ardından Meclis'te darbeci subaylar ile DP'li hükümlüler için af tartışmasının İnönü'nün ilk koalisyon hükümetini yıprattığını aktarır.

Kaynağa git

F. Çakmak, Atatürk Ansiklopedisi, 2025 — İnönü'nün güvencesi ve kovuşturmama yasası

Madde, İnönü'nün kan dökülmeden harekâta son verilmesi halinde cezai kovuşturma yapılmayacağına dair güvencesini, 69 subay ve 4 astsubayın emekliye sevkini ve kovuşturmama düzenlemesinin 30 Nisan'da Millet Meclisi, 10 Mayıs 1962'de Senato tarafından kabul edildiğini aktarır. Darbecilerin affı karşısında DP'li hükümlülerin aftan yararlanamamasının CHP-AP koalisyonunu sona erdirdiğini belirtir.

Kaynağa git

Mumcu, Cumhuriyet, 4 Ocak 1980 (Uyarı Mektubu) — Çok partili hayatın müdahale sayımı

Mumcu, 1950'den bu yana çok partili hayatın bir ihtilal, üç ihtilal girişimi ve sekiz sıkıyönetimle geliştiğini yazar; 22 Şubat ve 21 Mayıs girişimlerini 27 Mayıs'tan 9 Mart ve 12 Mart'a uzanan müdahale zincirinin halkaları olarak sayar.