27 Mayıs Darbesi

27 Mayıs 1960 · Darbe / Müdahale

Genç subaylar hükümeti devirdi; başbakan ve iki bakan idam edildi, ama beraberinde özgürlükçü 1961 Anayasası geldi.

Bu sayfada

Türkiye'nin ilk askeri darbesi paradoksaldır: hem seçilmiş bir iktidarı yıktı hem de o güne dek en özgürlükçü anayasayı getirdi. Kendisini 'Kemalist ilkelerin koruyucusu' olarak konumlandıran genç subaylar, 1908 Jön Türk subaylarıyla aynı 'gençlik + ordu' şablonunu paylaşır. 1961 Anayasası'nın açtığı düşünce ve örgütlenme alanı, 1960'ların sonunda yükselecek sol hareketin de zeminini hazırladı. Menderes'in idamı ise 'tasfiye' deseninin ağır bir örneğidir.

Kaynaklar

27 Mayıs darbesinin 62. yılı

Kilit kişiler: Cemal Gürsel, Alparslan Türkeş

Alt başlıklar

1960–1961 — Yassıada Davaları. Devrik DP liderlerine yönelik davalar, iktidar değişimini bir hesaplaşma aracı olarak yargıyı kullanan tasfiye sürecine dönüştü.

17 Eylül 1961 — Adnan Menderes'in İdamı. Başbakan Menderes ile iki bakanı İmralı'da idam edildi; bu idam onlarca yıl Türk siyasi kimliğinde derin bir iz bıraktı.

9 Temmuz 1961 — 1961 Anayasası. Referandumla kabul edilen anayasa temel hakları genişletti, Anayasa Mahkemesi'ni kurdu; ironik biçimde bir darbenin ürünü olan bu metin sol örgütlenmenin önünü açtı.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950) — DP'nin son dönem otoriter yönelimi (Tahkikat Komisyonu, basın baskısı) askeri müdahaleyi tetikledi.
1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu (1958) — Devalüasyon ve IMF programının yarattığı toplumsal maliyet, DP iktidarının son yıllardaki meşruiyet erozyonunu derinleştirdi.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) — 1961 Anayasası'nın getirdiği görece özgürlük ortamı, devrimci gençlik hareketinin yükseliş zeminini açtı.
12 Mart Muhtırası (1971) — 27 Mayıs, ordunun 'rejimi düzeltme' müdahalesini meşru bir repertuvar olarak kurumsallaştırdı; 12 Mart bu repertuvarın muhtıra biçimindeki tekrarıdır.
Yassıada Yargılamaları ve Menderes-Zorlu-Polatkan İdamları (1961) — 27 Mayıs darbesi, Yassıada Divanı'nı kurarak seçilmiş DP yönetimini yargıladı; süreç Menderes-Zorlu-Polatkan'ın idamıyla sonuçlandı.
Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi (1965) — Darbenin DP'yi tasfiye edip bıraktığı merkez-sağ boşluğu, AP'nin 1965'te bu tabanı toplayıp tek başına iktidara gelmesinin zeminini açtı.
9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971) — 27 Mayıs'ın 'öncü subay müdahalesi' modeli ve onu 'tamamlanmamış devrim' sayan yorum, 1971'de sol kanatlı bir cunta girişiminin örgütsel şablonunu sağladı.

Ara halkalar

Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.

Aralık 1957 – 1958 — Dokuz Subay Olayı ve Askerî Yargılama (Yargı kararı) — Aralık 1957'de Kurmay Binbaşı Samet Kuşçu, ordu içinde Demokrat Parti hükümetini devirmeye hazırlanan bir subay örgütü olduğunu ihbar etti. Askerî mahkeme sekiz sanığı beraat ettirdi; ihbarcı Kuşçu ise mahkûm oldu.
13 Kasım 1960 — Millî Birlik Komitesi'nden 14'lerin Tasfiyesi (Kesinleşmiş olgu) — 27 Mayıs'ı yapan 38 üyeli Millî Birlik Komitesi, 13 Kasım 1960'ta feshedildi ve Alparslan Türkeş'in önde geldiği 14 subay dışarıda bırakılarak yeniden kuruldu. Askerî yönetimi uzatmak isteyen kanat tasfiye edildi, sivil yönetime dönüş hızlandı.
22 Şubat 1962 — 22 Şubat 1962 Talat Aydemir Girişimi (Kesinleşmiş olgu) — Kara Harp Okulu Komutanı Albay Talat Aydemir, kendisi ve arkadaşları hakkındaki atama kararlarına karşı Ankara'daki birlikleri harekete geçirerek İnönü hükümetine meydan okudu. Kan dökülmeden geri çekildi; katılanlar emekliye sevk edildi ve özel bir yasayla kovuşturmadan kurtuldu.
20–21 Mayıs 1963 — 20–21 Mayıs 1963 Girişimi ve Aydemir'in İdamı (Yargı kararı) — Emekli Albay Talat Aydemir'in 20-21 Mayıs 1963 gecesi Harbiyeliler ve bazı birliklerle giriştiği ikinci darbe denemesi, radyoda bildiri okunduktan saatler sonra bastırıldı. Sıkıyönetim mahkemesinin kararıyla Fethi Gürcan ve Aydemir 1964'te idam edildi.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Yüzyıl köprüleri

Silahlı müdahaleyle hükümeti devirip karar merkezini değiştirme

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

II. Meşrutiyet Devrimi (1908) ⇄ 27 Mayıs Darbesi (1960) — Genç subayların 'rejimi kurtarma' adına müdahalesi; her ikisi de beraberinde yeni bir anayasal düzen getirdi.
27 Mayıs Darbesi (1960) ⇄ 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (1980) — Askerî müdahalenin iki yüzü: 1960 kısa tutup siyasete dönüşe izin verdi, 1980 toplumu tepeden yeniden inşa eden kalıcı bir vesayet düzeni k…
27 Mayıs Darbesi (1960) ⇄ 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971) — 'Öncü genç subay müdahalesi' şablonunun iki uğrağı: 1960'ın başarılı sol-Kemalist darbesini 'tamamlanmamış devrim' sayan radikal kanat, 197…
27 Mayıs Darbesi (1960) ⇄ Yassıada Yargılamaları ve Menderes-Zorlu-Polatkan İdamları (1961) — Menderes'in 1961'de idamı ile İttihatçı liderlerin tasfiyesi, seçilmiş/iktidar elitinin yargı eliyle ortadan kaldırılmasının ~yarım yüzyıll…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Şerif Demir, 2021 — 27 Mayıs ve İktidarsız Cuntanın İç Çekişmesi

Şerif Demir, 27 Mayıs'ı gerçekleştiren subayların elinde ortak bir plan bulunmadığını, darbenin başarısının ardından devlet zirvesinde güç ve iktidarın kimde olacağının belirsizleştiğini gösterir. Cemal Gürsel İzmir'den getirilerek Devlet Başkanı, Başbakan ve Milli Savunma Bakanı olarak öne çıkarılmış; ardından Milli Birlik Komitesi ile Silahlı Kuvvetler Birliği arasında bir güç kavgası doğmuştur. Yazar, ABD Büyükelçisi Warren'in 'Pandora'nın Kutusu açıldı' uyarısına atıfla ordunun siyasete müdahale geleneğinin bu darbeyle kurumsallaştığını ima eder.

📖 Demir, Ş. (2021). 27 Mayıs 1960 darbesinin gölgesinde Milli Birlik Komitesi ile Silahlı Kuvvetler Birliği arasındaki güç ve iktidar kavgası. Türk Tarih Kurumu Yayınları. https://www.ttk.gov.tr/wp-content/uploads/2022/03/18-SerifDemir.pdf

Zürcher, 2017 — 27 Mayıs: Anayasal Tasfiye ve 1961 Düzeni

Zürcher, 27 Mayıs müdahalesini, çok partili hayatın ilk büyük kesintisi ve bürokratik-asker seçkinlerin Demokrat Parti'nin temsil ettiği taşra çoğunluğuna karşı bir tepkisi olarak okur. Darbeyi izleyen tasfiye, yalnızca DP kadrolarını değil 235 generali ve 147 üniversite öğretim üyesini de hedef almış; aynı zamanda yeni bir anayasa, Anayasa Mahkemesi ve Devlet Planlama Teşkilatı gibi kurumlar yaratılmıştır. 1961 Anayasası'nın getirdiği görece özgürlükçü çerçeve, paradoksal biçimde sonraki on yılın kutuplaşmasının da kapısını aralamıştır.

📖 Zürcher, E. J. (2017). Turkey: A modern history (4th ed.). I.B. Tauris. https://en.wikipedia.org/wiki/1960_Turkish_coup_d%27%C3%A9tat

Dönemin akışı

4 Ağustos 1958 — 1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu. Plansız dışa açılmanın yarattığı döviz darboğazı 1958'de patladı. Hükümet 4 Ağustos 1958'de IMF'ye ilk niyet mektubunu verdi; dolar fiilen 2,80'den 9 TL'ye çıkarıldı, 250 milyon dolar yeni kredi sağlandı, 600 milyon dolarlık borç ertelendi.

11-19 Şubat 1959 — Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti. Türkiye ile Yunanistan 11 Şubat 1959’da Zürih’te uzlaştı; 19 Şubat’ta Londra’da Birleşik Krallık ile Kıbrıs Türk ve Rum toplumlarının liderleri de çözümü kabul etti. Belgeler bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin çerçevesini belirledi; devletin kuruluşu 16 Ağustos 1960’ta gerçekleşti.

17 Eylül 1961 — Yassıada Yargılamaları ve Menderes-Zorlu-Polatkan İdamları. 27 Mayıs sonrası Yassıada'da yargılanan DP yönetiminden Başbakan Menderes ile bakanlar Zorlu ve Polatkan idam edildi; seçilmiş bir hükümetin darbe sonrası özel mahkemeyle tasfiyesi.

Ekim 1962 – Nisan 1963 — Küba Füze Bunalımı ve Jüpiter Füzelerinin Sökülmesi. SSCB, Küba'ya yerleştirdiği füzeleri ancak Türkiye'deki Jüpiterlerin sökülmesi karşılığında geri çekeceğini bildirdi. Kennedy ile Kruşçev arasındaki gizli pazarlık sonucu Jüpiterler Nisan 1963'te söküldü; Ankara, kendi toprağını ilgilendiren kararı sonradan öğrendi.

Sık sorulanlar

27 Mayıs Darbesi ne zaman gerçekleşti? 27 Mayıs 1960. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Darbe / Müdahale” başlığı altında yer alır.

27 Mayıs Darbesi hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950), 1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu (1958). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

27 Mayıs Darbesi nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968), 12 Mart Muhtırası (1971), Yassıada Yargılamaları ve Menderes-Zorlu-Polatkan İdamları (1961), Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi (1965), 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971).

27 Mayıs Darbesi atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Askeri Vesayet, Anayasal Kırılma, Genç Kuşak İsyanı, Tasfiye ve İdam, Yargı Eliyle Siyaset, Fiili Askeri Müdahale, Kurucu Metin Yapımı. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.