← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Diyanet İşleri Başkanlığı (2002, Devlete bağlı din hizmetleri kurumu) ⇄ Şeyhülislamlık makamı (Mustafa Sabri Efendi) (1924, Osmanlı'nın resmî din otoritesi)
Bu, atlasın editoryal karşılaştırma önerisidir; eşitleme veya bağımsız tarihsel doğrulama değildir. Kişilerin ideolojisi, amacı ve eylemleri eş tutulmaz.
Aynı yapının iki çağdaki yüzü: Osmanlı'da dinî meşruiyeti ve ilmiye sınıfını devlet adına yöneten Şeyhülislamlık makamının işlevi, 2 Mayıs 1920'de kurulan Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti'ne devredilmiş; bu vekâlet 3 Mart 1924 tarih ve 429 sayılı kanunla ilga edilince aynı gün, başvekâlete bağlı Diyanet İşleri Reisliği kurulmuştur. Böylece din, 'devletin dışında özerk bir otorite' olmaktan çıkıp doğrudan yürütmeye bağlı bir kuruma dönüştü; geç dönemin önde gelen şeyhülislamlarından Mustafa Sabri Efendi ise Millî Mücadele karşıtlığı nedeniyle 1922'de Mısır'a gitmiş, 150'likler listesine alınmıştı. 2002 sonrası dönemde Diyanet, bütçesi ve personeliyle hızla büyüyerek pek çok bakanlığı geride bıraktı; bu, devletin dini kendi aygıtı içinden tanımlama kalıbının kesintisiz sürekliliğini gösterir. Yapısal süreklilik vurgusu siyasi bir değerlendirme değildir; iki kurum farklı rejimlerde aynı işlevi üstlenir.
Şeyhülislamlık, şeriat düzeninde hukuki bağlayıcılığı olan bir fetva-hukuk makamıydı; Diyanet, laik bir cumhuriyetin idari kurumudur ve görüşleri hukuken bağlayıcı değildir. Süreklilik 'dinin devlet eliyle yönetimi' işlevindedir; yetkiler ve rejimler eş tutulmaz.
İmparatorluğun küllerinden ulus-devlet doğdu; egemenliğin kaynağı 'millet' olarak yeniden tanımlandı ve kapsamlı bir modernleşme programının çerçevesi kuruldu.
AKP 2002'de tek başına iktidar oldu; ilk dönemde AB hedefiyle geniş reformlar yaptı, ordu-sivil ilişkilerini yeniden biçimlendirdi.