AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi

3 Kasım 2002 · Modernleşme / Reform

AKP 2002'de tek başına iktidar oldu; ilk dönemde AB hedefiyle geniş reformlar yaptı, ordu-sivil ilişkilerini yeniden biçimlendirdi.

Bu sayfada

1999 depremi ve 2001 krizi sonrası sisteme güvensizlik, AKP'yi tek parti iktidarına taşıdı. İlk dönemde ölüm cezasının kaldırılması, azınlık hakları ve MGK'nın sivil denetime alınması gibi AB uyum reformları gerçekleştirildi; 2005'te müzakereler başladı. Modernleşmeyi 'tepeden' değil seçimsel bir kitleyle yapma biçimi, 1950 Demokrat Parti dönemini yapısal olarak yansıtır, taşra-dindar-esnaf ekseninin yeniden mobilizasyonu.

Kaynaklar

Türkiye'nin kaderini değiştiren gün: 3 Kasım 2002

Kilit kişiler: Recep Tayyip Erdoğan, Abdullah Gül

Alt başlıklar

2003–2004 — AB Uyum Paketleri. Ölüm cezasının kaldırılması, azınlık hakları ve MGK reformuyla AB üyelik süreci hızlandı.

3 Ekim 2005 — AB Müzakerelerinin Başlaması. Tam üyelik müzakereleri resmen başladı; ancak Kıbrıs sorunu ve Avrupa'daki dirençler süreci kısa sürede yavaşlattı.

27 Nisan 2007 — E-Muhtıra ve 367 Krizi. Ordunun Gül'ün cumhurbaşkanlığını engellemeye dönük internet muhtırası ve 367 nisap tartışması anayasal krize yol açtı; 22 Temmuz seçiminde AKP oyunu artırarak süreci sonuçsuz bıraktı.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

28 Şubat, Post-Modern Darbe (1997) — Refah'ın kapatılması ve İslamcı hareketin bölünmesi, 'yenilikçi' AKP'nin doğuşunu mümkün kıldı.
2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı (2001) — Ekonomik çöküş yerleşik tüm partileri tasfiye etti ve AKP'ye 'temiz sayfa' açtı.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Ergenekon ve Balyoz Davaları (2008) — AKP'nin askeri vesayetle hesaplaşması, Ergenekon/Balyoz dava dalgasını doğurdu.
AKP Kapatma Davasının Reddi (2008) — AKP'nin laik düzenle gerilimi, 2008 kapatma davasıyla doruğa çıktı.
İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi (2014) — 2007 referandumuyla doğrudan seçim ilkesini anayasaya işleyen AKP iktidarı, 2014'te cumhurbaşkanını halk oyuyla seçen ilk uygulamanın hukuki ve siyasi zeminini oluşturdu.
Mavi Marmara Olayı (2010) — AKP'nin 'sıfır sorun' ve bölgesel öncü güç dış politika doktrini, İsrail'le pragmatik ittifaktan sivil topluma dayalı meydan okumaya geçişin zeminini hazırladı.
Stratejik Derinlik ve Neo-Osmanlı Dış Politika (2009) — AKP iktidarının dış politika vizyonu, Davutoğlu'nun 'Stratejik Derinlik' ve neo-Osmanlı çerçevesinde doktrinleşerek bölgesel etkinlik arayışına dönüştü.
1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı (2003) — Yeni ve deneyimsiz meclis aritmetiği ile parti içi bölünme, ittifak talebinin reddiyle sonuçlanan oylamayı mümkün kıldı.

Ara halkalar

Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.

6 Mart 1995 — Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği Kararı (Kesinleşmiş olgu) — AT-Türkiye Ortaklık Konseyi 6 Mart 1995'te Gümrük Birliği kararını kabul etti. 1996 başında işlemeye başlayan düzenleme, Ankara Anlaşması'nın öngördüğü son döneme geçişi tamamladı ve Türkiye'yi AB'nin ortak ticaret politikasına bağladı.
2003–2004 — Sarıkız ve Ayışığı Darbe Planı İddiaları (Tartışmalı) — Eski Deniz Kuvvetleri Komutanı Özden Örnek'e atfedilen günlüklere göre bazı kuvvet komutanları 2003-2004'te AKP hükümetine karşı 'Sarıkız' ve 'Ayışığı' kod adlı darbe ve muhtıra seçeneklerini tartıştı. Örnek günlüklerin kendisine ait olmadığını söyledi.
Ağustos 2004 (ifşa: 28 Kasım 2013) — 2004 MGK Kararı ve 2013'teki İfşası (Kesinleşmiş olgu) — Millî Güvenlik Kurulu Ağustos 2004'te Gülen hareketinin faaliyetlerine karşı önlem alınmasını tavsiye eden gizli bir karar aldı. Karar, AKP ile cemaat arasındaki gerilimin tırmandığı Kasım 2013'te Taraf'ın yayımlamasıyla kamuoyuna ulaştı.
29 Mart 2007 — Nokta'nın Darbe Günlükleri Yayını ve Derginin Kapanması (Kesinleşmiş olgu) — Nokta dergisi, eski Deniz Kuvvetleri Komutanı Özden Örnek'e atfedilen ve 2004'te bazı komutanların darbe hazırlığı yaptığını anlatan günlükleri yayımladı. Askerî mahkeme kararıyla aranan dergi Nisan 2007'de kapandı.
Nisan–Mayıs 2007 — Cumhuriyet Mitingleri (Kesinleşmiş olgu) — Cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde Atatürkçü Düşünce Derneği öncülüğünde Ankara'da başlayan mitingler İstanbul, İzmir ve başka kentlerde sürdü; yüz binlerce kişi AKP'den bir cumhurbaşkanı çıkmasına karşı laiklik vurgusuyla sokağa çıktı.
29 Temmuz 2011 — Koşaner ve Kuvvet Komutanlarının Toplu Emekliliği (Kesinleşmiş olgu) — Genelkurmay Başkanı Işık Koşaner ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri komutanları, Yüksek Askerî Şûra'dan üç gün önce aynı gün emekliliklerini istedi. Gerilimin odağında Balyoz ve Ergenekon dosyalarında tutuklu general ve amirallerin terfisi vardı.
Kasım 2013 – Temmuz 2015 — Dershanelerin Kapatılması Krizi (Kesinleşmiş olgu) — Hükümetin üniversite ve lise sınavlarına hazırlayan dershaneleri kaldırma planının Kasım 2013'te kamuoyuna yansıması, Gülen hareketi ile AKP arasındaki gerilimi açık bir kamusal kavgaya dönüştürdü. Düzenleme Mart 2014'te yasalaştı.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Yüzyıl köprüleri

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950) ⇄ AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi (2002) — Taşra-dindar-esnaf ekseninin seçimsel mobilizasyonu: tek parti/seçkin bürokrasiyi sandıkla devirip 'halkın iktidarı' söylemini kuran iki da…
2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı (2001) ⇄ AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi (2002) — Ekonomik çöküş → siyasi yeniden hizalanma: kriz, yerleşik tüm partileri tasfiye ederek yeni bir iktidara 'temiz sayfa' açtı.
AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi (2002) ⇄ CHP Mutlak Butlan Kararı, 38. Kurultayın İptali (2026) — AKP'nin kuruluş kodunda kendi varlığını tehdit eden 'parti kapatma' tehdidi vardı (Refah, 1998; AKP, 2008). 2026'da bu repertuvarın muhalef…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Öniş, 2012 — Muhafazakar Küreselleşme: AKP Döneminin Politik Ekonomisi

Öniş, AKP'nin 2002'de tek başına iktidara gelişini Türkiye siyasetinde beklenmedik bir kırılma olarak okur ve partinin başarısını kendi özgün politika icadından çok IMF ve AB koşulluluğuna bağlanmasına atfeder. 2002-2006 arasında yıllık ortalama yaklaşık yüzde 7,5'lik büyüme, elverişli küresel likidite ortamı ve 'düzenleyici neoliberalizm' ile mümkün olmuştur. Yazar bu modeli, ekonomik liberalizmi kültürel muhafazakarlık ve kontrollü neo-popülizmle birleştiren 'muhafazakar küreselleşme' olarak kavramsallaştırır. 2002'deki anayasa değişikliğiyle Erdoğan'ın 1998 mahkumiyeti kaynaklı siyaset yasağının kaldırılması, erken dönem reform ivmesinin habercisiydi.

📖 Öniş, Z. (2012). The triumph of conservative globalism: The political economy of the AKP era. Turkish Studies, 13(2), 135-152. https://doi.org/10.1080/14683849.2012.685252 https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14683849.2012.685252

Dönemin akışı

17 Ağustos 1999 — 17 Ağustos Marmara Depremi. 7,6 büyüklüğündeki deprem 17.000'den fazla can aldı, yüz binlerce kişiyi evsiz bıraktı; devletin kriz yönetimindeki yetersizliği kurumsal güvene derin bir yara açtı.

19 Şubat 2001 — 2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı. Bankacılık ve döviz krizi liranın çakılmasına ve on binlerce işsizliğe yol açtı; kriz mevcut siyasi düzeni silip yeni bir iktidarın yolunu açtı.

1 Mart 2003 — 1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı. ABD'nin Irak'ı işgal harekâtı için Türkiye topraklarını kullanma talebi, 1 Mart 2003'te TBMM'de AK Parti milletvekillerinin de oylarıyla reddedildi. Kuzey cephesi kapanınca ABD Irak Kürtleriyle iş birliğine yöneldi; 1999'da zirveye çıkan Türkiye-ABD ilişkileri dibe vurdu.

2004–2014 — Özel Yetkili Ağır Ceza Mahkemeleri. DGM'lerin kaldırılmasının ardından CMK 250–252 ve daha sonra TMK 10 çerçevesinde çalışan özel yetkili ağır ceza mahkemeleri, geniş kapsamlı güvenlik ve örgüt davalarına baktı; sistem 2012 ve 2014 reformlarıyla kademeli olarak kaldırıldı.

Sık sorulanlar

AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi ne zaman gerçekleşti? 3 Kasım 2002. Atlasta yakın dönem Türkiye içinde, “Modernleşme / Reform” başlığı altında yer alır.

AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: 28 Şubat, Post-Modern Darbe (1997), 2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı (2001). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Ergenekon ve Balyoz Davaları (2008), AKP Kapatma Davasının Reddi (2008), İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi (2014), Mavi Marmara Olayı (2010), Stratejik Derinlik ve Neo-Osmanlı Dış Politika (2009), 1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı (2003).

AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Tepeden Modernleşme, Ekonomik Çöküş, Anayasal Kırılma, Seçimle İktidar Devri. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.