← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
1990 Aydın Suikastları: Aksoy, Emeç, Dursun, Üçok
Tetikçiler ve örgüt bağlantısı yargı kararlarıyla belirlendi; azmettiriciler, dış bağlantının kapsamı ve soruşturmaların neden on yıl sürdüğü tartışmalıdır.
Muammer Aksoy, Çetin Emeç, Turan Dursun ve Bahriye Üçok 1990'da dokuz ay içinde öldürüldü. Faillerin izi yıllar sonra bulundu; mahkemeler cinayetleri İran'la bağlantılı Tevhid-Selam/Kudüs Ordusu ve İslami Hareket örgütlerine bağladı. Dosyanın bir bölümü hâlâ açık.
Bu sayfada
Atatürkçü Düşünce Derneği'nin kurucu başkanı Prof. Muammer Aksoy 31 Ocak'ta Ankara'da, Hürriyet yazarı ve yöneticisi Çetin Emeç 7 Mart'ta İstanbul'da şoförüyle birlikte, eski müftü ve din eleştirmeni Turan Dursun 4 Eylül'de İstanbul'da silahla öldürüldü. İlahiyatçı akademisyen Bahriye Üçok 6 Ekim'de Ankara'da kargo paketine konan bombayla can verdi. Uzun süre ipucu bulunamadı; Uğur Mumcu bir yıl sonra devletin susturuculu silahlarla işlenen cinayetler karşısındaki çaresizliğini sorguladı. İslami Hareket yöneticileri, 1996'daki yakalamaların ardından görülen davada Emeç ve Dursun cinayetleri dahil eylemlerden 2000'de ölüm cezasına çarptırıldı; cezalar sonra müebbete çevrildi. 2000'deki Umut operasyonuyla açılan davada Ankara 11. Ağır Ceza Mahkemesi 2005'te bir Tevhid-Selam militanını Aksoy ve Üçok'un da aralarında olduğu dört cinayetten ağırlaştırılmış müebbete mahkûm etti; Yargıtay 2006'da onadı. Mahkemeler örgüt mensuplarının İran'da eğitim aldığını ve İran istihbaratıyla temas kurduğunu kabul etti. Firari bir sanık hakkındaki ayrılmış dosya Ankara 5. Ağır Ceza Mahkemesi'nde sürüyor.
Karşıt anlatılar
Tarafların anlatısı aktarılmıştır; atlasın hükmü değildir.
Mahkeme kararları: Umut ve İslami Hareket dosyalarında mahkemeler cinayetleri, İran'da siyasi ve askeri eğitim alan, İran istihbaratıyla temas kuran iki İslamcı örgüte bağladı; tetikçiler ve örgüt yöneticileri hakkındaki kararlar Yargıtay'da kesinleşti.
Aileler ve eleştirel kesim: Aileler ve bazı gazeteciler, on yıl süren sonuçsuz soruşturmaların ihmal ya da örtbas sorusunu açık bıraktığını, azmettiricilerin ve olası devlet içi bağlantıların aydınlatılmadığını savunuyor. Emeç'in eşi gerçek faillerin yakalandığından kuşku duyduğunu söyledi; Mumcu da 1991'de 'devlete takılan başka susturucular' olup olmadığını sormuştu.
Bağlı olduğu ana olaylar
- Susurluk Skandalı (3 Kasım 1996) — Bir trafik kazası; aynı araçta bir emniyet yöneticisini, aranan bir tetikçiyi ve bir milletvekilini bir arada ortaya çıkararak 'derin devlet' yapılanmasını kamuoyunun gündemine taşıdı.
- Sivas Madımak Olayları (2 Temmuz 1993) — Sivas'ta bir kültür festivali katılımcılarını barındıran Madımak Oteli'nin ateşe verilmesiyle 35 kişi hayatını kaybetti; olay Alevi-Sünni geriliminin ve devletin koruma yükümlülüğünün sembolü oldu.
Zincirdeki yeri
Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.
- Sonrası · Aynı ağ: Uğur Mumcu Suikastı (24 Ocak 1993) — Umut davasında mahkeme Aksoy, Üçok ve Mumcu cinayetlerini aynı Tevhid-Selam/Kudüs Ordusu yapılanmasına bağladı ve karar Yargıtay'da kesinleşti.
- Sonrası · Aynı sürecin aşaması: Umut Operasyonu ve Mumcu Suikastinin Yargılanması (Mayıs 2000 – 2014) — On yıl faili bulunamayan 1990 cinayetleri, 2000'deki Umut soruşturmasıyla yargı önüne çıkarıldı.
Aynı dosyada: Susurluk Skandalı
- 7 Şubat 1988 — MİT Raporu Olayı: Mafya İddiaları ve Resmî İnkâr
- Kasım–Aralık 1990 — Gladyo İfşası ve Türkiye'de Kontrgerilla Tartışması
Aynı dosyada: Sivas Madımak Olayları
Kilit kişiler: Muammer Aksoy, Çetin Emeç, Turan Dursun, Bahriye Üçok, Uğur Mumcu
Davalar: Umut davası
Kurumlar: Tevhid-Selam/Kudüs Ordusu, İslami Hareket Örgütü, DGM, Yargıtay, Atatürkçü Düşünce Derneği, Hürriyet
Kaynaklardan okumalar
Anadolu Ajansı, 10 Nisan 2014 — Yargıtay'ın Umut davasındaki onama kararı
Haber, Yargıtay 9. Ceza Dairesi'nin, bozma sonrası yeniden görülen Umut davasında Ankara 11. Ağır Ceza Mahkemesi'nin 17 Ocak 2013 tarihli kararını onadığını aktarır. Kararda Tevhid-Selam/Kudüs Ordusu'nun Aksoy, Üçok, Mumcu ve Kışlalı cinayetlerini, İslami Hareket örgütünün Emeç ve Dursun cinayetlerini işlediği; sanıkların İran'da eğitim aldığı ve İran istihbaratıyla temas kurduğu belirtilir. Sekiz sanığın örgüt kurma ve üyelik cezaları kesinleşmiştir.
Mumcu, 'Hizbullah-PKK', Cumhuriyet, 31 Ocak 1991 (Ortadoğu'da Amerikan Bilardosu) — Bir yıl sonra: tek bir ipucu bile yok
Mumcu, Aksoy cinayetinin yıldönümünde dört cinayetten hiçbirinde tek bir kanıta ulaşılamadığını yazar. Susturuculu silah tekniğinin Ortadoğulu istihbarat örgütlerini akla getirdiğini, kuşkulular arasında bir İslam ülkesinin Ankara'daki diplomatlarının da bulunduğunu belirtir. Devletin bu çeteler karşısında neden çaresiz kaldığını ve 'devlete takılan başka susturucular' olup olmadığını sorar; bu sorular yazarın yorumudur.
bianet, Eylül 2025 — Umut davasının ayrılmış dosyası 32 yıl sonra
Haber, Ankara 5. Ağır Ceza Mahkemesi'nde görülen ve Mumcu, Kışlalı, Aksoy ile Üçok cinayetlerini kapsayan ayrılmış dosyada eski Emniyet Genel Müdürü Mehmet Ağar'ın ilk kez tanık olarak dinlendiğini aktarır. Ağar soruşturmayı engellediği iddialarını reddetti; mahkeme firari sanıkla ilgili MİT ve Dışişleri'nden bilgi istedi. Haberde 2017'deki yeniden yargılamada üç sanığa 12,5, beş sanığa 6,25 yıl hapis verildiği de hatırlatılır.