← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Gladyo İfşası ve Türkiye'de Kontrgerilla Tartışması
Özel Harp Dairesi'nin yalnız işgal senaryosuna yönelik bir birim mi, iç siyasette de rol oynayan bir 'kontrgerilla' mı olduğu hiçbir resmî soruşturmayla aydınlatılmadı.
İtalya Başbakanı Andreotti'nin Ekim 1990'da NATO bağlantılı gizli 'Gladio' ağını doğrulaması Avrupa'da soruşturmalar başlattı. Türkiye'de tartışma Özel Harp Dairesi'ne döndü; Genelkurmay 3 Aralık 1990'da yapıyı savunan bir brifing verdi, Meclis soruşturması açılmadı.
Bu sayfada
Giulio Andreotti 24 Ekim 1990'da İtalyan Meclisi'nde, olası bir Sovyet işgaline karşı direniş için kurulan ve silah depoları bulunan 'Gladio' örgütünün varlığını kabul etti. Belçika'da meclis soruşturması açıldı; Avrupa Parlamentosu 22 Kasım 1990'da üye devletlerden bu ağların araştırılıp dağıtılmasını istedi. Türkiye'de gözler 1952'de kurulan Seferberlik Tetkik Kurulu'nun devamı olan Özel Harp Dairesi'ne çevrildi. Bülent Ecevit 28 Kasım 1990'da Milliyet'e, 1974'te başbakanken daire için örtülü ödenekten para istendiğini ve giderlerin o güne dek ABD'ce karşılandığını öğrendiğini anlattı. 3 Aralık'ta Genelkurmay Harekât Başkanı Korgeneral Doğan Beyazıt ile Özel Harp Dairesi Başkanı Tuğgeneral Kemal Yılmaz önce milletvekillerine, sonra basına bilgi verdi: dairenin görevi düşman işgalinde gerilla ve yeraltı direnişi örgütlemekti, 'kontrgerilla' nitelemesi reddedildi. Avrupa'dakinin aksine Türkiye'de meclis soruşturması açılmadı; yapı 1990'larda Özel Kuvvetler Komutanlığı'na dönüştürüldü, soru Susurluk'la yeniden açıldı.
Karşıt anlatılar
Tarafların anlatısı aktarılmıştır; atlasın hükmü değildir.
Genelkurmay: Özel Harp Dairesi, NATO çerçevesinde olası bir düşman işgaline karşı gerilla, yeraltı ve kurtarma-kaçırma faaliyetlerini hazırlayan yasal bir askeri birimdir; 'kontrgerilla' diye anılan yasadışı bir yapı değildir.
Ecevit ve eleştirel kesim: Daire uzun süre hükümetlerin bilgisi dışında, ABD finansmanıyla ve adları gizli sivil 'gönüllü' uzantılarla çalışmıştı. Ecevit, 1 Mayıs 1977 katliamında kontrgerillanın parmağı olabileceği kuşkusunu Cumhurbaşkanı Korutürk'e iletmişti; eleştirenlere göre Avrupa'daki gibi bir meclis soruşturması şarttı.
Ulusalcı okuma (Perinçek): Gladyo, ABD'nin NATO ülkelerinin devlet aygıtına yerleştirdiği 'gizli hükümet'tir. Doğu Perinçek'e göre bu yapı 1990'lardan sonra emniyete ve Gülen yapılanmasına (resmî adlandırmayla FETÖ/PDY) kaydı; Ergenekon davası da onun ordu ve ulusalcı muhalefete yönelik bir tertibiydi.
Bağlı olduğu ana olaylar
- Seferberlik Tetkik Kurulu ve Özel Harp Dairesi'nin Kuruluşu (27 Eylül 1952) — Kurumun kökeni 27 Eylül 1952’ye uzanır; “Özel Harp Dairesi” adının alınması ayrı bir aşamadır. AA’nın aktardığı MSB tarihçesinde ilk ad Hususi ve Yardımcı Muharip Birlikler, Seferberlik Tetkik Kurulu adı 7 Kasım 1953, Özel Harp Dairesi Başkanlığı adı 14 Aralık 1970 olarak verilir.
- Susurluk Skandalı (3 Kasım 1996) — Bir trafik kazası; aynı araçta bir emniyet yöneticisini, aranan bir tetikçiyi ve bir milletvekilini bir arada ortaya çıkararak 'derin devlet' yapılanmasını kamuoyunun gündemine taşıdı.
Aynı dosyada: Seferberlik Tetkik Kurulu ve Özel Harp Dairesi'nin Kuruluşu
Aynı dosyada: Susurluk Skandalı
- 31 Ocak – 6 Ekim 1990 — 1990 Aydın Suikastları: Aksoy, Emeç, Dursun, Üçok
- 20 Eylül 1992 — Musa Anter Cinayeti ve Zamanaşımıyla Kapanan Dava
Kilit kişiler: Giulio Andreotti, Bülent Ecevit, Doğan Beyazıt, Kemal Yılmaz, Semih Sancar, Doğu Perinçek
Kurumlar: Özel Harp Dairesi, Genelkurmay, TBMM, Özel Kuvvetler Komutanlığı, NATO, Avrupa Parlamentosu
Kaynaklardan okumalar
Avrupa Parlamentosu, Gladio kararı, 22 Kasım 1990 (AT Resmî Gazetesi C 324/201) — Avrupa'nın resmî tepkisi: araştırın ve dağıtın
Karar, birçok üye devlette kırk yıldır demokratik denetim dışında kalan, gizli servislerce NATO ile işbirliği içinde yürütülen paralel istihbarat ve silahlı operasyon örgütlerinin varlığını kınar. Üye devletlerden bu yapıların bileşimini ve işleyişini araştırmalarını, tüm gizli askeri ve paramiliter ağları dağıtmalarını ve meclis soruşturma komisyonları kurmalarını ister. Türkiye o dönem AT üyesi olmadığından kararın doğrudan muhatabı değildi.
Ganser, 2005, NATO's Secret Armies (Frank Cass), 'The Secret War in Turkey' bölümü — Türkiye'deki stay-behind yapısının karşılaştırmalı okuması
Ganser, Türkiye'deki stay-behind yapılanmasını Özel Harp Dairesi bünyesindeki 'Kontrgerilla' olarak ele alır ve Avrupa'daki örneklerle karşılaştırır. Yapının ABD ve NATO ile bağını, 1970'lerin siyasi şiddeti ve darbelerle ilişkilendirilmesini, 1990'daki ifşalardan sonra Avrupa'dakilerin aksine tasfiye edilmediğini savunur. Kitap ikincil kaynaklara ve tartışmalı belgelere dayanması nedeniyle akademik eleştiri almıştır.
Perinçek, Gladyo ve Ergenekon, Kaynak Yayınları, 2008 — Bir sanığın gözünden 'Gladyo'
Ergenekon davasında tutuklu sanıkken yazılan kitap, Gladyo'yu ABD'nin NATO ülkelerine yerleştirdiği 'gizli, yasadışı ama gerçek hükümet' olarak tanımlar. Perinçek bu yapının Türkiye'de 1990 sonrasında emniyete kaydığını ve Ergenekon operasyonunun Kemalist orduyu ve İşçi Partisi'ni tasfiye etmeye yönelik ABD güdümlü bir tertip olduğunu savunur. Kitap bir savunma-manifesto niteliğindedir.