← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Özel Harp Dairesi Ne Zaman Kuruldu? Kurumun Tarihçesi
Kurumun kökeni 27 Eylül 1952’ye uzanır; “Özel Harp Dairesi” adının alınması ayrı bir aşamadır. AA’nın aktardığı MSB tarihçesinde ilk ad Hususi ve Yardımcı Muharip Birlikler, Seferberlik Tetkik Kurulu adı 7 Kasım 1953, Özel Harp Dairesi Başkanlığı adı 14 Aralık 1970 olarak verilir.
Bu sayfada
- 27 Eylül 1952
- Hususi ve Yardımcı Muharip Birlikler
- 7 Kasım 1953
- Seferberlik Tetkik Kurulu
- 14 Aralık 1970
- Özel Harp Dairesi Başkanlığı
- 14 Nisan 1992
- Özel Kuvvetler Komutanlığı
Kaynaklardaki farklı tarihler
Buradaki çizelge, MSB’nin TBMM komisyonuna gönderdiği notun AA tarafından aktarımına dayanır. Atlasta yer alan Murat Yetkin okuması ise ÖHD için 1965, ÖKK için 1999 tarihlerini verir. Bunlar aynı tarihçe olarak birleştirilmemelidir; kuruluş ile ad ve teşkilat değişiklikleri ayrı izlenmelidir.
Kaynak: Anadolu Ajansı — MSB’nin TBMM komisyonuna gönderdiği tarihçe notunun aktarımı (1 Nisan 2013)
Kaynaklar
Birlikte okuyun
Konunun devamı ve tarihsel bağlamı için:
Kilit kişiler: Daniş Karabelen, Turgut Sunalp, Alparslan Türkeş, Bülent Ecevit, Semih Sancar
Atlasın nedensellik tezleri
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
- Susurluk Skandalı (1996) — Hesap vermeyen özel harp/kontrgerilla geleneği, 1990'larda devlet-mafya-siyaset üçgeninin kurumsal ve kadro zeminini oluşturdu.
Ara halkalar
Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.
- 24 Mart 1978 — Savcı Doğan Öz'ün Öldürülmesi (Yargı kararı) — Ankara Cumhuriyet Savcı Yardımcısı Doğan Öz, ülkücülerin kaldığı bir yurtta arama yaptırdığı ve siyasi cinayetleri soruşturduğu günlerde evinin önünde öldürüldü. Dört kez ölüm cezası alan ülkücü sanık 1985'te beraat etti.
- Kasım–Aralık 1990 — Gladyo İfşası ve Türkiye'de Kontrgerilla Tartışması (Kesinleşmiş olgu) — İtalya Başbakanı Andreotti'nin Ekim 1990'da NATO bağlantılı gizli 'Gladio' ağını doğrulaması Avrupa'da soruşturmalar başlattı. Türkiye'de tartışma Özel Harp Dairesi'ne döndü; Genelkurmay 3 Aralık 1990'da yapıyı savunan bir brifing verdi, Meclis soruşturması açılmadı.
Örüntüler
Aynı örüntüyü paylaşan olaylar
- Vaka-i Hayriye, Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması (1826)
- I. Meşrutiyet, Kanun-i Esasi (1876)
- İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889)
- Hamidiye Katliamları (1894–1896) (1894)
- II. Meşrutiyet Devrimi (1908)
- Bab-ı Âli Baskını, İttihatçı Darbesi (1913)
- I. Dünya Savaşı ve 1915 Olayları (1914)
- Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919)
- Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn (1925)
- Dersim Harekâtı (1937)
Yüzyıl köprüleri
Paralel okumalar
Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.
- Teşkilat-ı Mahsusa'nın Kurulması (1913) ⇄ Seferberlik Tetkik Kurulu ve Özel Harp Dairesi'nin Kuruluşu (1952) — Devletin resmî ordusunun yanında, hesap vermeyen ve gayrinizami harp yürüten ikinci bir aygıt kurma geleneği: biri İttihatçı, diğeri NATO ç…
- Seferberlik Tetkik Kurulu ve Özel Harp Dairesi'nin Kuruluşu (1952) ⇄ Susurluk Skandalı (1996) — Gayrinizami harp aygıtının iç siyasete taşması: 1952'de dış tehdide karşı kurulan yapı, 1996'da devlet-mafya-siyaset üçgeninde açığa çıktı.…
Kaynaklardan okumalar
Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (Doğan Kitap, 2017), s. 104 — Kontrgerilla örgütlerinin NATO çerçevesi ve aldıkları adlar
Yetkin, Türkiye'deki yapılanmayı NATO ölçeğindeki bir ailenin parçası olarak sunar: «Türkiye'de bu türden ilk örgütlenme 27 Eylül 1952'de Genelkurmay Başkanlığı'na bağlı Seferberlik Tetkik Kurulu (STK) adı altında 'Millî Avcı Birlikleri' adı altında kuruldu. 1965'te Özel Harp Dairesi (ÖHD), 1999'da Özel Kuvvetler Komutanlığı (ÖKK) adıyla yeniden örgütlendi.»
Kitaba göre bu örgütlerde yer alanlar kendilerine çoğunlukla kendi etnik mitolojilerinden isimler taktı: ilk deşifre olan İtalyan yapısının adı Romalı lejyonerlerin savaş kılıcı 'Gladio', Danimarkalılarınki Ruslara direnen tarihî kahraman 'Absalon', Almanlarınki 'Kurtadam' (Werewolf), Yunanlarınki Altın Post hikâyesinden esinlenen 'Kızıl Post' idi. Yazara göre Türk kontrgerillacıları ise 2007'de soruşturmaları başlayana dek 'Ergenekon' adıyla övünüyordu.
(Kaynak: Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, s. 104.)
Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (Doğan Kitap, 2017), s. 113 — Truman Doktrini'nin ABD'ye gönderdiği ilk on altı subay
Kontrgerilla kadrosunun eğitim hattı doğrudan Truman Doktrini'ne bağlanır. Yetkin'in aktardığına göre «Karabelen, 1947 Truman Doktrini'nin kabulünün ardından hükümetin ABD'ye eğitim için gönderdiği ilk 16 subay içinde de yer almıştı».
Alparslan Türkeş'in de bulunduğu bu grubun başında Albay Turgut Sunalp vardı. Sunalp 1950'de Kore Savaşı'nda görev aldı, 12 Mart döneminde adı işkenceli sorgularda geçti, Genelkurmay İkinci Başkanlığı'na kadar yükseldi ve 12 Eylül darbesi sonrasında Kenan Evren tarafından kurdurulan Milliyetçi Demokrasi Partisi'nin başına geçti. Aynı kadro hattı böylece 1952'nin gizli örgütlenmesinden 1983'ün güdümlü siyasetine kadar uzanır.
(Kaynak: Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, s. 113.)