20–21 Mayıs 1963 Girişimi ve Aydemir'in İdamı

20–21 Mayıs 1963 · Darbe / Müdahale · Ara halka · Yargı kararı

Emekli Albay Talat Aydemir'in 20-21 Mayıs 1963 gecesi Harbiyeliler ve bazı birliklerle giriştiği ikinci darbe denemesi, radyoda bildiri okunduktan saatler sonra bastırıldı. Sıkıyönetim mahkemesinin kararıyla Fethi Gürcan ve Aydemir 1964'te idam edildi.

Emekliliğinden sonra örgütlenmeyi sürdüren Aydemir, 20 Mayıs gece yarısı harekâtı başlattı; Ankara Radyosu'ndan Meclis'in feshedildiğini ve partilerin kapatıldığını duyuran bildiri okundu. Radyo birkaç kez el değiştirdi, Hava Kuvvetleri Harp Okulu'nu ateş altına aldı ve girişim sabaha doğru çöktü; kaynaklara göre altı ile sekiz kişi öldü, Ankara, İstanbul ve İzmir'de sıkıyönetim ilan edildi. Girişimi saatler önce İnönü'ye haber verenin Alparslan Türkeş olduğu yargılamada ortaya çıktı. Sıkıyönetim mahkemesi 5 Eylül 1963'te yedi idam, 29 müebbet hapis kararı verdi; Türkeş'in de aralarında olduğu 45 sanık beraat etti, ayrı bir mahkemede yargılanan 1.459 Harp Okulu öğrencisinin de büyük çoğunluğu beraat etti. Askerî Yargıtay dört idamı onadı; Meclis ve Senato'daki oylamalar sonunda Osman Deniz ile Erol Dinçer'in cezası müebbet hapse çevrildi. Fethi Gürcan 27 Haziran, Aydemir 5 Temmuz 1964'te idam edildi.

Bağlı olduğu ana olaylar

27 Mayıs Darbesi (27 Mayıs 1960) — Genç subaylar hükümeti devirdi; başbakan ve iki bakan idam edildi, ama beraberinde özgürlükçü 1961 Anayasası geldi.
9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (9 Mart 1971) — Doğan Avcıoğlu ve Yön-Devrim çevresinin etkisinde, ordu içinde örgütlenen 'milli demokratik devrim' (MDD) programlı bir cunta girişiminin 9 Mart 1971'de tasarlandığı; Genelkurmay üst kademesinin planı haber alıp önünü kesmesi, üç gün sonra 12 Mart Muhtırası'na yol açtı.

Zincirdeki yeri

Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.

Öncesi · Neden–sonuç: 27 Mayıs Darbesi (27 Mayıs 1960) — 27 Mayıs'ın iktidarı sivillere devretmesinden rahatsız olan cunta kanadı, müdahaleyi 'tamamlama' iddiasıyla 1962 ve 1963'te iki kez harekete geçti.
Öncesi · Neden–sonuç: 22 Şubat 1962 Talat Aydemir Girişimi (22 Şubat 1962) — İlk girişimde cezasız bırakılıp emekliye sevk edilen Aydemir muhalif temaslarını sürdürerek ikinci girişimi hazırladı.
Sonrası · Yapısal yankı: 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (9 Mart 1971) — Ordu içindeki radikal kanadın emir-komuta dışı darbe girişimi örüntüsü, 9 Mart 1971 planında yeniden görüldü.

Aynı dosyada: 27 Mayıs Darbesi

22 Şubat 1962 — 22 Şubat 1962 Talat Aydemir Girişimi

Aynı dosyada: 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı)

22 Şubat 1962 — 22 Şubat 1962 Talat Aydemir Girişimi

Kilit kişiler: Talat Aydemir, Fethi Gürcan, İsmet İnönü, Alparslan Türkeş, Cevdet Sunay

Davalar: Talat Aydemir davaları

Kurumlar: Kara Harp Okulu, Hava Kuvvetleri, Sıkıyönetim Mahkemesi, Askerî Yargıtay, TBMM, Cumhuriyet Senatosu

Kaynaklardan okumalar

Talu ve Umar, Belgi Dergisi, 2024, s. 193-207 — Yargılamadan idama: kararlar ve Meclis oylamaları

Makale, girişimin ve yargılamanın dönemin basınına yansımasını izler. Sıkıyönetim mahkemesinin 5 Eylül 1963'te yedi idam ve 29 müebbet kararı verdiğini, Türkeş'in de aralarında olduğu 45 sanığın beraat ettiğini, Askerî Yargıtay'ın 31 Ekim'de dört idamı onadığını ve Meclis ile Senato arasındaki oylamaların Haziran 1964'e dek sürdüğünü aktarır.

Kaynağa git

Çakmak, Akademik Bakış, 2008, s. 35-68 — İkinci girişim, ihbar ve Harbiyelilerin yargılanması

Diren Çakmak, Türkeş'in girişimi saatler önce İnönü'ye bildirdiğini ama İnönü'nün ihtimal vermediğini aktarır. Harp Okulu'nda kurulan ikinci sıkıyönetim mahkemesinde yargılanan 1.459 öğrenciden 1.293'ünün beraat ettiğini, parlamentonun Aydemir ile Gürcan'ın idamını onaylayıp Osman Deniz ile Erol Dinçer'in cezasını müebbet hapse çevirdiğini yazar.

Kaynağa git