← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
DİSK'in DGM Direnişi
Anayasa Mahkemesi'nin iptal ettiği Devlet Güvenlik Mahkemelerini MC hükümeti yeniden kurmak isteyince DİSK 16 Eylül 1976'da genel yas ilan edip iş durdurdu. Eylem CHP'nin Meclis'teki muhalefetiyle birleşti; yasa çıkmadı, DGM'ler 11 Ekim 1976'da kalktı.
Bu sayfada
İptal kararının tanıdığı bir yıllık süre dolmak üzereyken Adalet Bakanı İsmail Müftüoğlu'nun Başbakanlığa sunulduğunu açıkladığı taslak ve Haziran 1976'da Meclis'e verilen teklifle mahkemelerin yeniden kurulması gündeme geldi. DGM'lerin görev alanına bazı grev suçlarının da girmesi, sendikaların itirazının başlıca gerekçesiydi. Temmuz'da kampanya başlatan DİSK, Meclis'in konuyu görüşmek üzere toplandığı günlerde genel yas ilan etti; Yıldırım Koç'un aktardığı rakamlara göre 16-19 Eylül'de 12 ilde 234 işyerinde yaklaşık 88 bin işçi iş durdurdu. Eyleme katılan çok sayıda işçi işten çıkarıldı; DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler ve bir grup yönetici tutuklandı. CHP'nin Meclis'teki direnişiyle teklif yasalaşmadı ve mahkemeler 11 Ekim 1976'da görevini yitirdi. DGM'ler ancak 12 Eylül'ün ardından 1982 Anayasası'yla geri dönebildi; DİSK'in faaliyetleri ise aynı darbeyle durduruldu.
Bağlı olduğu ana olaylar
- DİSK'in Kuruluşu (13 Şubat 1967) — Türk-İş'in apolitik çizgisini reddeden solcu sendikacıların kurduğu DİSK, 1970'ler işçi hareketinin ve devrimci gençlik mobilizasyonunun belkemiği oldu.
- 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (12 Eylül 1980) — Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.
Zincirdeki yeri
Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.
- Öncesi · Neden–sonuç: Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluşu ve İptali (1973–1976) — Anayasa Mahkemesi iptalinin Ekim 1976'da yürürlüğe girecek olması, hükümeti yasayı aceleyle yeniden çıkarmaya itti; direniş bu takvime karşı örgütlendi.
- Öncesi · Neden–sonuç: Milliyetçi Cephe Hükümetleri (1975–1977) — MC hükümetinin iptal edilen DGM'leri yeniden kuran tasarısı, DİSK'in 16 Eylül 1976 genel direnişini doğrudan tetikledi.
Aynı dosyada: DİSK'in Kuruluşu
Aynı dosyada: 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni
- 1975–1977 — Milliyetçi Cephe Hükümetleri
- Temmuz 1978 – Aralık 1979 — Öğretim Üyelerine Yönelik Suikastlar
Kilit kişiler: Kemal Türkler, İsmail Müftüoğlu, Süleyman Demirel, Bülent Ecevit
Kurumlar: DİSK, DGM, CHP, TBMM
Kaynaklardan okumalar
Koç, Aydınlık, 15 Mart 2016 — DİSK'in eylem takvimi ve katılım verileri
Sendika tarihçisi Koç, iptal kararının tanıdığı bir yıllık sürenin 11 Ekim 1976'da dolacağını, DİSK'in Temmuz 1976'da kampanya başlattığını ve yönetim kurulunun 15 Eylül'de genel yas kararı aldığını aktarır. Verdiği DİSK kaynaklı rakamlara göre 16-19 Eylül'de 12 ilde 234 işyerinde 88.485 işçi iş durdurdu; yeni düzenleme yapılamadığı için DGM'lerin görevi sona erdi.
Çelik, BirGün, 23 Şubat 2026 — Genel yas ve Türkler'in tutuklanması
Çalışma ilişkileri tarihçisi Aziz Çelik, DİSK'in Eylül 1976'da DGM'lerin yeniden yasalaşmasına karşı direnişe geçtiğini, genel yas eyleminin tasarının yasalaşmasını önlemede başarılı olduğunu ve Kemal Türkler'in bir grup DİSK yöneticisiyle birlikte yeniden tutuklandığını yazar.
Mumcu, Cumhuriyet, 12 Haziran 1976 (Sınav Günleri) — Yeniden kurma baskısının halkaları
Mumcu, Ankara DGM savcısının iptal edilen yasanın ekimden önce yeniden çıkarılmasını dolaylı yoldan istemesini, Adalet Bakanı Müftüoğlu'nun taslağı Başbakanlığa sunduğunu açıklamasını ve sağ basının kampanyasını birbirine bağlı gelişmeler olarak yorumlar. Hükümetin şiddet olaylarını anayasal hakları daraltmak için gerekçe yapabileceği uyarısında bulunur.