← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluşu ve İptali
12 Mart döneminin anayasa değişikliğine dayanan 1773 sayılı yasayla 1973'te kurulan Devlet Güvenlik Mahkemeleri, Anayasa Mahkemesi'nin 1975'te yasayı biçim yönünden iptal etmesi ve yeni düzenleme yapılamaması üzerine 11 Ekim 1976'da kalktı.
Bu sayfada
12 Mart'ın sıkıyönetim mahkemelerindeki siyasi davaların, sıkıyönetim bitince olağan mahkemelere geçecek olması özel bir güvenlik yargısını gündeme getirdi. 15 Mart 1973 tarihli 1699 sayılı değişiklikle Anayasa'nın 136. maddesine DGM hükmü eklendi; 1773 sayılı kuruluş yasası Naim Talu hükümeti döneminde, 26 Haziran 1973'te kabul edilip 11 Temmuz'da yürürlüğe girdi. Sivil ve askerî hâkimlerden oluşan mahkemeler, devletin bütünlüğü ve anayasal düzen aleyhine suçlara bakacaktı. Diyarbakır DGM'nin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi 6 Mayıs 1975'te yasayı biçim yönünden iptal etti ve iptalin, kararın yayımından bir yıl sonra yürürlüğe girmesine hükmetti; bu sürede yeni yasa çıkarılamayınca mahkemeler 11 Ekim 1976'da görevini yitirdi. DGM'ler 12 Eylül'ün ardından 1982 Anayasası'nın 143. maddesi ve 1983 tarihli 2845 sayılı yasayla geri döndü; 2004'te kaldırılarak yerini özel yetkili ağır ceza mahkemelerine bıraktı.
Bağlı olduğu ana olaylar
- 12 Mart Muhtırası (12 Mart 1971) — Ordu bir muhtırayla hükümeti istifaya zorladı; 'darbesiz darbe' ile yükselen toplumsal hareket bastırıldı, 1961 Anayasası budandı.
- 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (12 Eylül 1980) — Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.
Zincirdeki yeri
Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.
- Sonrası · Neden–sonuç: DİSK'in DGM Direnişi (16 Eylül 1976) — Anayasa Mahkemesi iptalinin Ekim 1976'da yürürlüğe girecek olması, hükümeti yasayı aceleyle yeniden çıkarmaya itti; direniş bu takvime karşı örgütlendi.
- Sonrası · Yapısal yankı: Özel Yetkili Ağır Ceza Mahkemeleri (2004–2014) — 2004'te kaldırılan DGM'lerin işlevi özel yetkili ağır ceza mahkemelerine devredildi; Ergenekon ve Balyoz davaları bu mahkemelerde görüldü.
Aynı dosyada: 12 Mart Muhtırası
Aynı dosyada: 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni
Kilit kişiler: Naim Talu
Kurumlar: DGM, Anayasa Mahkemesi, TBMM, Özel Yetkili Mahkemeler
Kaynaklardan okumalar
Resmî Gazete, 11 Temmuz 1973, sayı 14591 — 1773 sayılı kuruluş yasasının metni
Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un kabul tarihi 26 Haziran 1973'tür. Yasa, devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğü, hür demokratik düzen ve Cumhuriyet'in anayasal nitelikleri aleyhine işlenen, doğrudan devlet güvenliğini ilgilendiren suçlara bakacak mahkemelerin kuruluşunu ve yargılama usulünü düzenler.
Katoğlu, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 1994 — 1961 Anayasası döneminde DGM'ler: kuruluş, iptal, kadük teklif
Katoğlu, 1699 sayılı değişiklikle Anayasa'nın 136. maddesine DGM hükmünün eklendiğini, Anayasa Mahkemesi'nin 1773 sayılı yasayı 6 Mayıs 1975 tarihli kararla (E.1974/35, K.1975/126) biçim yönünden iptal ettiğini aktarır. Bir yıl içinde yeni yasa çıkarılamadığı için yasanın 11 Ekim 1976'da yürürlükten kalktığını, 1976'da verilen yeni teklifin kadük kaldığını yazar.