12 Mart Muhtırası

12 Mart 1971 · Darbe / Müdahale

Ordu bir muhtırayla hükümeti istifaya zorladı; 'darbesiz darbe' ile yükselen toplumsal hareket bastırıldı, 1961 Anayasası budandı.

12 Mart, askeri vesayetin 'yumuşak' biçimidir: doğrudan iktidar yerine 'teknokratik' hükümet dayatıldı. Hedef, 1961 Anayasası'nın açtığı alanda büyüyen sol/devrimci hareketi durdurmaktı. Hemen ardından gelen sıkıyönetim, devrimci gençlik liderlerinin yargılanmasına ve idamına yol açtı; üniversite özerkliği ve temel haklar kısıtlandı. Askerin 'Kemalist devleti koruma' ideolojisini dışavurması bakımından 27 Mayıs'la aynı yapısal kalıbı paylaşır.

Kilit kişiler: Memduh Tağmaç, Nihat Erim

Alt başlıklar

1971 — Sıkıyönetim ve Devrimci Sol'un Tasfiyesi. İlan edilen sıkıyönetimde sol örgütler, sendikalar ve aydınlar geniş çaplı gözaltı ve yargılamayla tasfiye edildi.

20 Eylül 1971 — 1961 Anayasası'nın Daraltılması. Yapılan değişiklikler temel hakları daralttı, üniversite özerkliğini budadı ve TRT'yi doğrudan devlet denetimine bağladı.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) — Yükselen sol radikalizm ve sokak şiddeti, 12 Mart muhtırasının gerekçesi oldu.
27 Mayıs Darbesi (1960) — 27 Mayıs, ordunun 'rejimi düzeltme' müdahalesini meşru bir repertuvar olarak kurumsallaştırdı; 12 Mart bu repertuvarın muhtıra biçimindeki tekrarıdır.
9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971) — Üst komuta, alttan örgütlenen 9 Mart sol-darbe girişimini haber alıp hiyerarşik denetimi yeniden kurmak için üç gün sonra 12 Mart Muhtırası'nı vererek radikal kanadı önledi.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Sağ-Sol Çatışması ve Toplumsal Şiddet (1975) — 12 Mart'ın legal sol kanalları kapatması ve sıkıyönetim pratiği, siyasal mücadeleyi sokağa ve şiddet sarmalına itti.
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı (1972) — 12 Mart sıkıyönetimi, devrimci gençlik önderlerini yargılayıp idam ederek hareketi sembolik biçimde tasfiye etti.
Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) — 12 Mart sonrasi kirilgan koalisyon siyasetinde Ecevit hukumeti, ic mesruiyetini dis politikada sert ve birlestirici bir kararla tahkim etme zeminini buldu.
Genel Af Kanunu (1974) — 12 Mart döneminde sıkıyönetim mahkemelerince mahkûm edilen siyasi tutuklular, 1974 koalisyonunun çıkardığı genel afla serbest kaldı; muhtıra rejimi affın doğrudan konusunu oluşturdu.
Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması (1971) — Sol kamuoyunun ve muhalefetin susturulduğu ara rejim, Demirel'in yıllarca direndiği tam ekim yasağının kabulünü mümkün kıldı.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Kaynaklardan okumalar

Feroz Ahmad, 1993 — Muhtırayla Darbe: 12 Mart 1971

Feroz Ahmad, 12 Mart 1971 müdahalesini, ordunun tank yerine bir muhtıra göndererek gerçekleştirdiği 'muhtırayla darbe' olarak tanımlar. Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç ve kuvvet komutanlarının imzasını taşıyan üç maddelik muhtıra, Demirel hükümetini istifaya zorlamış, yerine CHP'den istifa ettirilen Nihat Erim başkanlığında 'partiler üstü' bir hükümet kurulmuştur. Ahmad'a göre 1971 başında üniversitelerin işlemez hale gelmesi, kentsel gerilla eylemleri ve grev dalgası, ordunun bir kanadını doğrudan müdahaleye iterken; ara rejim döneminde sıkıyönetim, sol örgütlerin tasfiyesi ve 1961 Anayasası'nın temel hak ve özgürlükleri kısıtlayan değişikliklerle budanması gündeme gelmiştir.

📖 Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. London: Routledge. https://psi301.cankaya.edu.tr/uploads/files/Feroz%20Ahmad%20Making%20of%20Modern%20TR(1).pdf

Zürcher, 2017 — Ara Rejim ve Anayasal Geri Gidiş

Zürcher, 12 Mart muhtırasının ardından kurulan Erim hükümetinin ve onu izleyen 'partiler üstü' kabinelerin, 1961 Anayasası'nın getirdiği görece özgürlükçü çerçeveyi tersine çevirme işlevi gördüğünü belirtir. Sıkıyönetim mahkemeleri (DGM girişimleri), gözaltılar ve işkence iddialarıyla anılan bu dönemde TİP kapatılmış, DİSK faaliyetleri kısıtlanmış ve sol aydınlar yargılanmıştır. Zürcher'e göre 12 Mart, sivil siyaseti tasfiye etmeden askeri vesayeti pekiştiren, 1980'e giden yolda anayasal-yargısal baskının provasını yapan bir 'yarı-darbe'dir.

📖 Zürcher, E. J. (2017). Turkey: A modern history (4th ed.). London: I.B. Tauris. https://en.wikipedia.org/wiki/1971_Turkish_military_memorandum

Sık sorulanlar

12 Mart Muhtırası ne zaman gerçekleşti? 12 Mart 1971. Ordu bir muhtırayla hükümeti istifaya zorladı; 'darbesiz darbe' ile yükselen toplumsal hareket bastırıldı, 1961 Anayasası budandı.

12 Mart Muhtırası neden önemlidir, sonuçları ne oldu? 12 Mart, askeri vesayetin 'yumuşak' biçimidir: doğrudan iktidar yerine 'teknokratik' hükümet dayatıldı. Hedef, 1961 Anayasası'nın açtığı alanda büyüyen sol/devrimci hareketi durdurmaktı. Hemen ardından gelen sıkıyönetim, devrimci gençlik liderlerinin yargılanmasına ve idamına yol açtı; üniversite özerkliği ve temel haklar kısıtlandı. Askerin 'Kemalist devleti koruma' ideolojisini dışavurması bakımından 27 Mayıs'la aynı yapısal kalıbı paylaşır.

12 Mart Muhtırası atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Askeri Vesayet, Anayasal Kırılma, Tasfiye ve İdam, Yargı Eliyle Siyaset, Fiili Askeri Müdahale. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.