← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
1402'likler: Sıkıyönetim Kararıyla Kamudan İhraç
12 Eylül döneminde sıkıyönetim komutanları, 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu'nun değiştirilen 2. maddesine dayanarak 'sakıncalı' buldukları kamu görevlilerini işten çıkardı. Genelkurmay verilerine göre 4.891 kişi ihraç edildi; aralarında onlarca öğretim üyesi vardı.
Bu sayfada
Yasal zemin darbeden bir hafta sonra kabul edilen 2301 sayılı Kanun'la kuruldu: sıkıyönetim komutanlarının 'sakıncalı görülen' personelin işine son verilmesi yönündeki istemleri kurumlarca derhal yerine getirilecekti. Sonraki değişikliklerle bu kişilerin bir daha kamuda çalıştırılmaması hükme bağlandı. İhraçlar gerekçe gösterilmeden yapıldı; Uğur Mumcu'ya göre listeler kurum içi ihbarlar ve MİT bölge başkanlıklarının dosyalarıyla oluşuyordu. YÖK düzeninin kurulduğu yıllarda üniversitelerden uzaklaştırılanlar arasında Baskın Oran ve Cem Eroğul gibi öğretim üyeleri de vardı; '1402'likler' adı onlarla yerleşti. Sıkıyönetim kalkınca idare mahkemeleri işlemleri iptal etmeye başladı, Danıştay'da çelişkili kararlar çıktı. Danıştay İçtihadı Birleştirme Kurulu Aralık 1989'da bu tasarrufların sivil dönemde süremeyeceğine karar verdi ve dönüşler 1990'da başladı. Toplu ihracın bu biçimi, 2016 sonrasında OHAL kararnameleriyle yeniden tartışma konusu oldu.
Bağlı olduğu ana olaylar
- 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (12 Eylül 1980) — Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.
- 15 Temmuz Darbe Girişimi ve OHAL (15 Temmuz 2016) — Ordu içine yerleşmiş FETÖ mensuplarının darbe girişimi sokağa çıkan kitlelerce püskürtüldü; ardından iki yıllık OHAL ve yüzlerce KHK ile kapsamlı bir tasfiye dönemi geldi.
Zincirdeki yeri
Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.
- Öncesi · Neden–sonuç: 12 Mart Muhtırası (12 Mart 1971) — 12 Mart döneminde çıkarılan 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu, 12 Eylül'de kamu görevlilerini topluca ihraç etmenin aracı oldu.
- Öncesi · Neden–sonuç: 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (12 Eylül 1980) — Sıkıyönetim komutanları, MİT ve kurum içi ihbarlara dayanarak 9 bini aşkın kamu görevlisini gerekçesiz görevden çıkardı.
Aynı dosyada: 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni
- 13 Mayıs 1981 — Papa II. Jean Paul'e Suikast Girişimi
- Mart 1987 — Rabıta Olayı: İmam Maaşlarını Suudi Kuruluşun Ödemesi
Aynı dosyada: 15 Temmuz Darbe Girişimi ve OHAL
Kilit kişiler: Kenan Evren, Baskın Oran, Cem Eroğul, Uğur Mumcu
Kurumlar: Sıkıyönetim Komutanlıkları, MİT, YÖK, Danıştay, Genelkurmay, TBMM
Kaynaklardan okumalar
2301 sayılı Kanun, Resmî Gazete, 21 Eylül 1980, sayı 17112 — Sıkıyönetim komutanına ihraç isteme yetkisi
Millî Güvenlik Konseyi'nin 19 Eylül 1980'de kabul ettiği kanun, 1402 sayılı Kanun'un 2. maddesine yeni bir fıkra ekler. Buna göre sıkıyönetim komutanlarının bölgelerinde genel güvenlik, asayiş veya kamu düzeni açısından 'sakıncalı görülen veya hizmetleri yararlı olmayan' kamu personelinin atanması ya da işine son verilmesi yönündeki istemleri ilgili kurumlarca derhal yerine getirilir. 1402'lik ihraçların yasal dayanağı bu fıkradır.
Mumcu, 'Yanlış Hesap', Cumhuriyet, Aralık 1989 — Danıştay kararı ve 'paşa tasarrufları'
Mumcu, Danıştay İçtihadı Birleştirme Kurulu'nun sıkıyönetim döneminin 'paşa tasarrufları'nın sivil dönemde geçerli olmayacağına hükmetmesini selamlar. İhraç listelerinin kurum içi ihbarlar ve MİT dosyalarıyla hazırlandığını, Danıştay dairelerinde iki karşıt görüşün çatıştığını, sivil hükümetin dönüşlere direndiğini anlatır. İhraç edilenlerin sayısını '9 bini aşan' diye verir; bu, resmî rakamın üstündedir. Yazı Askeri Marksizmden Demokrat Sosyalizme derlemesindedir.
Birikim, 15 Ekim 2019 (Tanıl Bora'nın Ömer Ulusoy ile söyleşisi) — 1402'den KHK'lara toplu ihracın sürekliliği
Söyleşi 1402'likleri 2016 sonrasındaki KHK ihraçlarıyla karşılaştırır. Genelkurmay kaynaklı 4.891 ihraç rakamını ve kaynağa göre 73 ile 117 arasında değişen öğretim üyesi tahminlerini aktarır. Danıştay'ın 7 Aralık 1989 tarihli içtihadı birleştirme kararından sonra geri kalan 1.488 kişinin göreve dönebildiğini belirtir.