← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Dörtlü Takrir ve Çiftçiyi Topraklandırma
CHP içi muhalefetin açık siyasal programa dönüşmesi; Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu toprak reformu tartışmasını sertleştirdi.
Bu sayfada
CHP içi çatlağı geri döndürülemez kıldı, Demokrat Parti'nin kuruluşuna giden yolu açtı; siyasî rekabetin yalnız dış baskıyla değil parti içi gerilimlerle de açıldığını gösterir. (Kanon-dışı; rapor.)
Kaynaklar
Kilit kişiler: Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü
Kaynaklardan okumalar
Eroğul, Cem (1990), Demokrat Parti: Tarihi ve İdeolojisi, İmge Kitabevi — Dörtlü Takrir (1945), parti içi muhalefetten siyasal programa
7 Haziran 1945'te Bayar, Menderes, Köprülü ve Koraltan'ın CHP grubuna verdiği önerge anayasal denetim ve demokratikleşme talep etti; reddi parti içi çatlağı geri döndürülemez kıldı. Eroğul'a göre Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışması bu kopuşu sertleştirdi ve süreç doğrudan Demokrat Parti'nin (Ocak 1946) kuruluşuna bağlandı, çok partili geçişin parti içi gerilimlerden de beslendiğini gösterir.
Dönemin akışı
30 Ocak – 8 Aralık 1943 — Adana ve Kahire Konferansları: Müttefiklerin Savaşa Sokma Baskısı. Adana görüşmesi 30–31 Ocak 1943’te İnönü ile Churchill arasında; İkinci Kahire Konferansı 4–6 Aralık 1943’te İnönü, Churchill ve Roosevelt arasında yapıldı. Müttefikler Türkiye’nin savaşa katılmasını istedi. Türkiye askerî hazırlık ve güvenlik kaygılarını öne çıkardı; bu görüşmelerin hemen ardından savaşa girmedi.
4 Aralık 1945 — Tan Baskını. Savaş sonrası antikomünist dalgada Tan gazetesi ve bağlantılı yayınların öğrenci kalabalıklarınca tahrip edilmesi; basın özgürlüğünde ağır eşik.
7 Ocak 1946 — Çok Partili Hayata Geçiş. Demokrat Parti'nin kuruluşu ve 1950'deki barışçıl iktidar devriyle tek parti dönemi kapandı; seçimle iktidar değişimi mümkün hâle geldi.
1945–1946 — Sovyet Boğazlar Krizi ve Batı'ya Yöneliş. 1925 Dostluk Antlaşması'nın yenilenmemesi, Molotov görüşmeleri ve 1946 notalarıyla Sovyet sınır/üs/Boğazlar talepleri; Türkiye tarafsızlıktan Batı güvenlik şemsiyesine yöneldi.
Sık sorulanlar
Dörtlü Takrir ve Çiftçiyi Topraklandırma ne zaman gerçekleşti? Haziran 1945. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Anayasa / Rejim” başlığı altında yer alır.