← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Adana ve Kahire Konferansları: Amaçları ve Sonuçları
Adana görüşmesi 30–31 Ocak 1943’te İnönü ile Churchill arasında; İkinci Kahire Konferansı 4–6 Aralık 1943’te İnönü, Churchill ve Roosevelt arasında yapıldı. Müttefikler Türkiye’nin savaşa katılmasını istedi. Türkiye askerî hazırlık ve güvenlik kaygılarını öne çıkardı; bu görüşmelerin hemen ardından savaşa girmedi.
Bu sayfada
- Adana / Yenice
- 30–31 Ocak 1943
- Adana katılımcıları
- İsmet İnönü ve Winston Churchill
- İkinci Kahire
- 4–6 Aralık 1943
- Kahire katılımcıları
- İnönü, Churchill ve Franklin D. Roosevelt
Adana’nın amacı ve sonucu
Churchill Türkiye’yi Müttefikler yanında savaşa hazırlamak istiyordu. Türk heyeti ordunun silah ve teçhizat eksikleriyle savaş sonrasına ilişkin Sovyet kaygılarını gündeme getirdi. Askerî yardım ve hazırlık görüşmeleri sürdü; hemen savaşa giriş sağlanamadı.
Kaynak: Umut Akcakaya — Adana Görüşmesi (30–31 Ocak 1943), Atatürk Ansiklopedisi
Hangi Kahire görüşmesi?
Burada İnönü’nün katıldığı Aralık zirvesi ele alınır. Kasım ayındaki dışişleri temasları ve Roosevelt–Churchill–Çan Kay Şek buluşması farklı görüşmelerdir. ABD Ulusal Arşivleri Aralık zirvesini 4–6 Aralık olarak tarihler; mevcut kitap okumasındaki daha geniş 4–8 Aralık aralığıyla bu zirve takvimi ayrılmalıdır.
Kaynak: ABD Ulusal Arşivleri — Second Cairo Conference, Record Group 43
Kaynaklar
- Umut Akcakaya — Adana Görüşmesi (30–31 Ocak 1943), Atatürk Ansiklopedisi
- ABD Ulusal Arşivleri — Second Cairo Conference, Record Group 43
Birlikte okuyun
Konunun devamı ve tarihsel bağlamı için:
Kilit kişiler: İsmet İnönü, Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt, Josef Stalin, Numan Menemencioğlu, Şükrü Saraçoğlu, Fevzi Çakmak
Alt başlıklar
19 Mayıs 1944 – 31 Mart 1947 — Irkçılık-Turancılık Davası. Almanya'nın yenilgisi belirginleşince, savaş boyunca Alman desteğiyle güçlenen Türkçü-Turancı akım tasfiye edildi. 19 Mayıs 1944'te İnönü'nün nutkuyla açılan süreç 23 sanığın yargılanmasına, 1945'te mahkûmiyete, konjonktür dönünce 1947'de beraate uzandı.
5 Nisan 1946 — Missouri Zırhlısının İstanbul Ziyareti. ABD'nin en büyük zırhlılarından Missouri, 16 ay önce ölen Washington Büyükelçisi Münir Ertegün'ün naaşını getirmek üzere 5 Nisan 1946'da İstanbul'a demirledi. Ziyaret, Sovyet talepleriyle yalnızlaşan Türkiye'ye verilen ilk açık Batı desteği sayıldı.
Atlasın nedensellik tezleri
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
- Sovyet Boğazlar Krizi ve Batı'ya Yöneliş (1946) — Savaş boyunca sürdürülen denge politikası savaş sonunda Türkiye'yi yalnız bıraktı; Sovyet talepleri bu yalnızlık üzerine geldi.
Örüntüler
Aynı örüntüyü paylaşan olaylar
- Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu) (1839)
- Kırım Savaşı ve İlk Dış Borçlanma (1853)
- Islahat Fermanı (1856)
- 93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1877)
- Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919)
- Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)
- 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (1980)
- Turgut Özal ve Neoliberal Dönüşüm (1983)
- 2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı (2001)
- Trablusgarp Savaşı (1911)
Kaynaklardan okumalar
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 463 — Menemencioğlu'nun 'Kısır Döngü' Konuşması
Kahire'den ayrılmadan önce Eden'la gayriresmî görüşen Menemencioğlu, Müttefiklerin tutumunu şöyle özetler: «Siz bize üç defa yanlış telkinde bulundunuz. Bunlardan herhangi birini kabul etmiş olsaydık, sonuçta siz büyük zarar görürdünüz. 1940'da İtalya savaşa girince siz de savaş ilan edin dediniz. (...) 1941'de Yugoslavya için aynı şeyi yaptınız.» Ardından teklifin özünü tanımlar: «Teklifiniz Türkiye'yi harcamaktır. Hem de sırf Rusları memnun etmek için lüzumsuz ve faydasız harcamaktır.» Ordunun taarruz kabiliyeti bulunmadığını, bunun da Adana vaatlerinin yerine getirilmemesinden kaynaklandığını hatırlatarak kısır döngüyü tarif eder: «Siz malzeme vermedikçe bizim savaş yeteneğimiz oluşamaz dolayısıyla savaşa giremeyiz. Savaşa girmedikçe de siz malzeme vermezsiniz.» (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 463.)
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 466 — İkinci Kahire: 'Hakimler Arasında Değil, Koridorlarda'
Kitaba göre 4 Aralık 1943'te başlayan görüşmelerde Churchill fazlasıyla ısrarcı oldu: Türkiye savaşa girerse savaştan sonra dost ve müttefik sıfatıyla galipler arasında oturacağını, aksi hâlde çok yalnız kalarak «hakimler arasında değil, seyirci olarak koridorlarda dolaşacağını» vurguladı. Ağır baskı karşısında İnönü sonunda «prensip olarak» savaşa katılmayı kabul etti; fakat savunma gücü için gerekli malzeme ve teçhizatın tamamlanmasını ve ortak harekât planının belirlenmesini önkoşul saydı. Tartışmalar 'hazırlık' tanımında düğümlendi: İngiltere havaalanlarının 15 Şubat 1944'e kadar hazır olmasını yeterli sayarken, İnönü uçakların gelmesinin savaş ilanı anlamına geleceğini ve ordunun hazır olmadan aylarca Alman kuvvetleri karşısında yalnız kalabileceğini savundu. Sonuçta kesin karar alınamadı; Türkiye zaman kazandı. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 466.)