← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Stalingrad'dan sonra Müttefikler Türkiye'yi savaşa sokmak için ardışık konferanslar düzenledi: Adana (Ocak-Şubat 1943), Moskova (Ekim 1943), Birinci ve İkinci Kahire ile Tahran (Kasım-Aralık 1943). Türkiye 'prensip olarak' kabul edip önkoşullara sığınarak zaman kazandı.
Kasım 1942'de Churchill, Türkiye'nin 1943 baharında Müttefikler safında savaşa girmesi için sürekli çaba gösterilmesi talimatını verdi; Casablanca'da Roosevelt'le birlikte girişimi doğrudan Churchill'in yürütmesi kararlaştırıldı. 30 Ocak-1 Şubat 1943'te Adana-Yenice istasyonunda cumhurbaşkanının özel vagonunda yapılan İnönü-Churchill görüşmelerinde Türk tarafı, önce silahlı kuvvetlerin teçhiz edilmesini istedi ve SSCB'nin savaş sonrası Avrupa'ya hâkim olmasından duyduğu endişeyi açıkça dile getirdi; Churchill ise komünizmden korkmadığını söyleyerek bu kaygıyı yatıştırmaya çalıştı. Ekim 1943 Moskova Konferansı'nda Eden ile Molotov, Türkiye'den «1943 sonundan önce» savaşa girmesinin isteneceği konusunda ayrı bir anlaşma imzaladı. Kasım'daki Birinci Kahire görüşmelerinde Menemencioğlu üs taleplerini reddetti; Tahran'da (28 Kasım-1 Aralık) Türkiye dört gün boyunca gündemde kaldı, Stalin ise artık Türkiye'nin savaşa girmesini samimi biçimde istemiyordu. 4-8 Aralık 1943'teki İkinci Kahire Konferansı'nda ağır baskı altındaki İnönü «prensip olarak» savaşa katılmayı kabul etti, ancak hazırlık tanımı üzerinde uzlaşma sağlanamadı: İngiltere hazırlığı havaalanlarının hazır olması sayıyor, Türkiye ordunun donatım ve eğitiminin tamamlanmasını şart koşuyordu. Görüşmelerin kesilmesi üzerine İngiltere 2 Mart, ABD 1 Nisan 1944'te silah yardımını durdurdu; ilişkiler bir 'güven bunalımı'na girdi ve ancak krom ihracının kesilmesiyle yumuşadı.
Kilit kişiler: İsmet İnönü, Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt, Josef Stalin, Numan Menemencioğlu, Şükrü Saraçoğlu, Fevzi Çakmak
19 Mayıs 1944 – 31 Mart 1947 — Irkçılık-Turancılık Davası. Almanya'nın yenilgisi belirginleşince, savaş boyunca Alman desteğiyle güçlenen Türkçü-Turancı akım tasfiye edildi. 19 Mayıs 1944'te İnönü'nün nutkuyla açılan süreç 23 sanığın yargılanmasına, 1945'te mahkûmiyete, konjonktür dönünce 1947'de beraate uzandı.
5 Nisan 1946 — Missouri Zırhlısının İstanbul Ziyareti. ABD'nin en büyük zırhlılarından Missouri, 16 ay önce ölen Washington Büyükelçisi Münir Ertegün'ün naaşını getirmek üzere 5 Nisan 1946'da İstanbul'a demirledi. Ziyaret, Sovyet talepleriyle yalnızlaşan Türkiye'ye verilen ilk açık Batı desteği sayıldı.
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 463 — Menemencioğlu'nun 'Kısır Döngü' Konuşması
Kahire'den ayrılmadan önce Eden'la gayriresmî görüşen Menemencioğlu, Müttefiklerin tutumunu şöyle özetler: «Siz bize üç defa yanlış telkinde bulundunuz. Bunlardan herhangi birini kabul etmiş olsaydık, sonuçta siz büyük zarar görürdünüz. 1940'da İtalya savaşa girince siz de savaş ilan edin dediniz. (...) 1941'de Yugoslavya için aynı şeyi yaptınız.» Ardından teklifin özünü tanımlar: «Teklifiniz Türkiye'yi harcamaktır. Hem de sırf Rusları memnun etmek için lüzumsuz ve faydasız harcamaktır.» Ordunun taarruz kabiliyeti bulunmadığını, bunun da Adana vaatlerinin yerine getirilmemesinden kaynaklandığını hatırlatarak kısır döngüyü tarif eder: «Siz malzeme vermedikçe bizim savaş yeteneğimiz oluşamaz dolayısıyla savaşa giremeyiz. Savaşa girmedikçe de siz malzeme vermezsiniz.» (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 463.)
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 466 — İkinci Kahire: 'Hakimler Arasında Değil, Koridorlarda'
Kitaba göre 4 Aralık 1943'te başlayan görüşmelerde Churchill fazlasıyla ısrarcı oldu: Türkiye savaşa girerse savaştan sonra dost ve müttefik sıfatıyla galipler arasında oturacağını, aksi hâlde çok yalnız kalarak «hakimler arasında değil, seyirci olarak koridorlarda dolaşacağını» vurguladı. Ağır baskı karşısında İnönü sonunda «prensip olarak» savaşa katılmayı kabul etti; fakat savunma gücü için gerekli malzeme ve teçhizatın tamamlanmasını ve ortak harekât planının belirlenmesini önkoşul saydı. Tartışmalar 'hazırlık' tanımında düğümlendi: İngiltere havaalanlarının 15 Şubat 1944'e kadar hazır olmasını yeterli sayarken, İnönü uçakların gelmesinin savaş ilanı anlamına geleceğini ve ordunun hazır olmadan aylarca Alman kuvvetleri karşısında yalnız kalabileceğini savundu. Sonuçta kesin karar alınamadı; Türkiye zaman kazandı. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 466.)
Adana ve Kahire Konferansları: Müttefiklerin Savaşa Sokma Baskısı ne zaman gerçekleşti? 30 Ocak – 8 Aralık 1943. Stalingrad'dan sonra Müttefikler Türkiye'yi savaşa sokmak için ardışık konferanslar düzenledi: Adana (Ocak-Şubat 1943), Moskova (Ekim 1943), Birinci ve İkinci Kahire ile Tahran (Kasım-Aralık 1943). Türkiye 'prensip olarak' kabul edip önkoşullara sığınarak zaman kazandı.
Adana ve Kahire Konferansları: Müttefiklerin Savaşa Sokma Baskısı neden önemlidir, sonuçları ne oldu? Kasım 1942'de Churchill, Türkiye'nin 1943 baharında Müttefikler safında savaşa girmesi için sürekli çaba gösterilmesi talimatını verdi; Casablanca'da Roosevelt'le birlikte girişimi doğrudan Churchill'in yürütmesi kararlaştırıldı. 30 Ocak-1 Şubat 1943'te Adana-Yenice istasyonunda cumhurbaşkanının özel vagonunda yapılan İnönü-Churchill görüşmelerinde Türk tarafı, önce silahlı kuvvetlerin teçhiz edilmesini istedi ve SSCB'nin savaş sonrası Avrupa'ya hâkim olmasından duyduğu endişeyi açıkça dile getirdi; Churchill ise komünizmden korkmadığını söyleyerek bu kaygıyı yatıştırmaya çalıştı. Ekim 1943 Moskova Konferansı'nda Eden ile Molotov, Türkiye'den «1943 sonundan önce» savaşa girmesinin isteneceği konusunda ayrı bir anlaşma imzaladı. Kasım'daki Birinci Kahire görüşmelerinde Menemencioğlu üs taleplerini reddetti; Tahran'da (28 Kasım-1 Aralık) Türkiye dört gün boyunca gündemde kaldı, Stalin ise artık Türkiye'nin savaşa girmesini samimi biçimde istemiyordu. 4-8 Aralık 1943'teki İkinci Kahire Konferansı'nda ağır baskı altındaki İnönü «prensip olarak» savaşa katılmayı kabul etti, ancak hazırlık tanımı üzerinde uzlaşma sağlanamadı: İngiltere hazırlığı havaalanlarının hazır olması sayıyor, Türkiye ordunun donatım ve eğitiminin tamamlanmasını şart koşuyordu. Görüşmelerin kesilmesi üzerine İngiltere 2 Mart, ABD 1 Nisan 1944'te silah yardımını durdurdu; ilişkiler bir 'güven bunalımı'na girdi ve ancak krom ihracının kesilmesiyle yumuşadı.
Adana ve Kahire Konferansları: Müttefiklerin Savaşa Sokma Baskısı atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Blok Ekseni ve Göreli Özerklik, Statükoculuk ve Dengecilik. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.