← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Çok Partili Hayata Geçiş
Demokrat Parti'nin kuruluşu ve 1950'deki barışçıl iktidar devriyle tek parti dönemi kapandı; seçimle iktidar değişimi mümkün hâle geldi.
Bu sayfada
Savaş sonrası Batı yönelimi, ABD'nin demokratikleşme baskısı ve iç hoşnutsuzluk, İnönü'yü çok partililiğe açılmaya zorladı. 1946'da kurulan DP, 1950'de şeffaf koşullarda ezici çoğunlukla iktidara geldi, askeri müdahale ya da anayasal kriz olmaksızın gerçekleşen ilk barışçıl iktidar devri. Ancak 1960 darbesi, bu geçişin ne denli kırılgan bir zemine oturduğunu gösterecekti.
Kaynaklar
Kilit kişiler: İsmet İnönü, Celal Bayar, Adnan Menderes
Alt başlıklar
7 Ocak 1946 — Demokrat Parti'nin Kuruluşu. CHP kökenli dört milletvekilinin kurduğu DP, kısa sürede köylü-tüccar koalisyonunun siyasi ifadesine dönüştü.
21 Temmuz 1946 — 1946 Genel Seçimleri. İlk çok partili genel seçim; açık oy-kapalı tasnif yöntemi ve usulsüzlük iddiaları nedeniyle tartışmalı kaldı, CHP iktidarda kaldı.
14 Mayıs 1950 — 1950 Seçimleri ve İktidar Değişimi. DP oyların çoğunluğunu alarak CHP'yi indirdi; 27 yıllık tek parti dönemi sona erdi.
Atlasın nedensellik tezleri
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın gelen bağlantı tezleri:
- Varlık Vergisi ve Savaş Yılları (1942) — Savaş yıllarının baskıcı ekonomi politikaları (Varlık Vergisi) tek-parti rejimine tepkiyi büyütüp çok-partili geçişi besledi.
- Cumhuriyet'in İlanı (1923) — Tek-parti rejiminin biriktirdiği muhalefet ve II. Dünya Savaşı sonrası uluslararası iklim, 1946'da çok partili düzene geçişi koşulladı.
- Millî Şef ve 'Değişmez Genel Başkan' Düzeni (1938) — Tek parti otoritesinin kişiselleşerek zirveye ulaşması, biriken muhalefetle birlikte 1946 sonrası çok partili açılışın hem zeminini hem ona yönelen tepkiyi besledi.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
- Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950) — Çok-partili düzene geçiş, DP'nin 1950'de sandıkla iktidara gelmesini mümkün kıldı.
Örüntüler
Aynı örüntüyü paylaşan olaylar
- Sened-i İttifak (1808)
- Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu) (1839)
- Islahat Fermanı (1856)
- Yeni/Genç Osmanlılar Hareketi (1865)
- I. Meşrutiyet, Kanun-i Esasi (1876)
- II. Abdülhamid İstibdadı ve Düyun-u Umumiye (1878)
- İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889)
- II. Meşrutiyet Devrimi (1908)
- Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919)
- Cumhuriyet'in İlanı (1923)
Kaynaklardan okumalar
Karpat, Kemal H., Türk Demokrasi Tarihi (orijinal 1959; Timaş, 2010); ayrıca Eroğul, Cem, Demokrat Parti: Tarihi ve İdeolojisi (İmge Kitabevi, 1990) — 1945 iç çatlağı (Dörtlü Takrir) ve tartışmalı 1946 seçimi
Rapora göre çok partili hayat yalnız dış baskıyla değil, tek parti içindeki iktisadî-idarî gerilimlerle (Dörtlü Takrir, Çiftçiyi Topraklandırma) açıldı. 21 Temmuz 1946 seçimi 'açık oy–gizli tasnif' ve idarî müdahale tartışmaları altında yapıldı ve geniş literatürce demokratik adalet bakımından sorunlu sayılır.
Dönemin akışı
4 Aralık 1945 — Tan Baskını. Savaş sonrası antikomünist dalgada Tan gazetesi ve bağlantılı yayınların öğrenci kalabalıklarınca tahrip edilmesi; basın özgürlüğünde ağır eşik.
1945–1946 — Sovyet Boğazlar Krizi ve Batı'ya Yöneliş. 1925 Dostluk Antlaşması'nın yenilenmemesi, Molotov görüşmeleri ve 1946 notalarıyla Sovyet sınır/üs/Boğazlar talepleri; Türkiye tarafsızlıktan Batı güvenlik şemsiyesine yöneldi.
12 Temmuz 1947 — 12 Temmuz Beyannamesi. İnönü'nün tarafsız cumhurbaşkanı rolüyle iktidar-muhalefet kilitlenmesini çözdüğü bildiri; DP'nin meşruiyeti güçlendi, rekabetin kurumsal çerçevesi yumuşadı.
1947–1948 — Truman Doktrini ve Marshall Planı. Sovyet baskısına karşı güvenlik (Truman, 1947) ve ekonomik yardım (Marshall, 1948) çerçevesi; Türkiye'nin Batı'ya eklemlenmesi hızlandı.
Sık sorulanlar
Çok Partili Hayata Geçiş ne zaman gerçekleşti? 7 Ocak 1946. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Anayasa / Rejim” başlığı altında yer alır.
Çok Partili Hayata Geçiş hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Varlık Vergisi ve Savaş Yılları (1942), Cumhuriyet'in İlanı (1923), Millî Şef ve 'Değişmez Genel Başkan' Düzeni (1938). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.
Çok Partili Hayata Geçiş nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950).
Çok Partili Hayata Geçiş atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Anayasal Kırılma, Rejim Tipi Geçişi, Seçimle İktidar Devri. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.