Çok Partili Hayata Geçiş

7 Ocak 1946 · Anayasa / Rejim

Demokrat Parti'nin kuruluşu ve 1950'deki barışçıl iktidar devriyle tek parti dönemi kapandı; seçimle iktidar değişimi mümkün hâle geldi.

Savaş sonrası Batı yönelimi, ABD'nin demokratikleşme baskısı ve iç hoşnutsuzluk, İnönü'yü çok partililiğe açılmaya zorladı. 1946'da kurulan DP, 1950'de şeffaf koşullarda ezici çoğunlukla iktidara geldi, askeri müdahale ya da anayasal kriz olmaksızın gerçekleşen ilk barışçıl iktidar devri. Ancak 1960 darbesi, bu geçişin ne denli kırılgan bir zemine oturduğunu gösterecekti.

Kilit kişiler: İsmet İnönü, Celal Bayar, Adnan Menderes

Alt başlıklar

7 Ocak 1946 — Demokrat Parti'nin Kuruluşu. CHP kökenli dört milletvekilinin kurduğu DP, kısa sürede köylü-tüccar koalisyonunun siyasi ifadesine dönüştü.

21 Temmuz 1946 — 1946 Genel Seçimleri. İlk çok partili genel seçim; açık oy-kapalı tasnif yöntemi ve usulsüzlük iddiaları nedeniyle tartışmalı kaldı, CHP iktidarda kaldı.

14 Mayıs 1950 — 1950 Seçimleri ve İktidar Değişimi. DP oyların çoğunluğunu alarak CHP'yi indirdi; 27 yıllık tek parti dönemi sona erdi.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Varlık Vergisi ve Savaş Yılları (1942) — Savaş yıllarının baskıcı ekonomi politikaları (Varlık Vergisi) tek-parti rejimine tepkiyi büyütüp çok-partili geçişi besledi.
Cumhuriyet'in İlanı (1923) — Tek-parti rejiminin biriktirdiği muhalefet ve II. Dünya Savaşı sonrası uluslararası iklim, 1946'da çok partili düzene geçişi koşulladı.
Millî Şef ve 'Değişmez Genel Başkan' Düzeni (1938) — Tek parti otoritesinin kişiselleşerek zirveye ulaşması, biriken muhalefetle birlikte 1946 sonrası çok partili açılışın hem zeminini hem ona yönelen tepkiyi besledi.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950) — Çok-partili düzene geçiş, DP'nin 1950'de sandıkla iktidara gelmesini mümkün kıldı.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Kaynaklardan okumalar

Karpat, Kemal H., Türk Demokrasi Tarihi (orijinal 1959; Timaş, 2010); ayrıca Eroğul, Cem, Demokrat Parti: Tarihi ve İdeolojisi (İmge Kitabevi, 1990) — 1945 iç çatlağı (Dörtlü Takrir) ve tartışmalı 1946 seçimi

Rapora göre çok partili hayat yalnız dış baskıyla değil, tek parti içindeki iktisadî-idarî gerilimlerle (Dörtlü Takrir, Çiftçiyi Topraklandırma) açıldı. 21 Temmuz 1946 seçimi 'açık oy–gizli tasnif' ve idarî müdahale tartışmaları altında yapıldı ve geniş literatürce demokratik adalet bakımından sorunlu sayılır.

Sık sorulanlar

Çok Partili Hayata Geçiş ne zaman gerçekleşti? 7 Ocak 1946. Demokrat Parti'nin kuruluşu ve 1950'deki barışçıl iktidar devriyle tek parti dönemi kapandı; seçimle iktidar değişimi mümkün hâle geldi.

Çok Partili Hayata Geçiş neden önemlidir, sonuçları ne oldu? Savaş sonrası Batı yönelimi, ABD'nin demokratikleşme baskısı ve iç hoşnutsuzluk, İnönü'yü çok partililiğe açılmaya zorladı. 1946'da kurulan DP, 1950'de şeffaf koşullarda ezici çoğunlukla iktidara geldi, askeri müdahale ya da anayasal kriz olmaksızın gerçekleşen ilk barışçıl iktidar devri. Ancak 1960 darbesi, bu geçişin ne denli kırılgan bir zemine oturduğunu gösterecekti.

Çok Partili Hayata Geçiş atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Anayasal Kırılma, Rejim Tipi Geçişi, Seçimle İktidar Devri. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.