← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Komutanların Uyarı Mektubu
Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ile kuvvet ve jandarma komutanlarının imzaladığı mektup, Cumhurbaşkanı Korutürk aracılığıyla partileri 'anarşi, terör ve bölücülüğe' karşı ortak davranmaya çağırdı. Dokuz ay sonra aynı komuta kademesi yönetime el koydu.
Bu sayfada
Mektup 27 Aralık 1979'da Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'e verildi; 2 Ocak 1980'de Hürriyet'teki bir haberle kamuoyuna yansıdı ve aynı gün Başbakan Süleyman Demirel ile CHP lideri Bülent Ecevit'e iletildi. İmzacılar Evren, Nurettin Ersin, Bülent Ulusu, Tahsin Şahinkaya ve Sedat Celasun'du. MSP lideri Erbakan ile MHP lideri Türkeş içeriği radyodan öğrendi. Uğur Mumcu, metindeki 'şeriat düzeni davetçileri' ve 'faşizm' göndermelerinin bu iki partiyi hedef aldığını, mektubun bir AP-CHP işbirliğini zorladığını yazdı. Demirel uyarıyı terörle mücadele yasalarının çıkarılması çağrısı olarak okudu, Ecevit diyalog çağrısını öne çıkardı. Uzlaşma sağlanamadı. 12 Eylül'de kurulan Millî Güvenlik Konseyi'nde imzacılardan dördü yer aldı, Ulusu başbakan oldu.
Bağlı olduğu ana olaylar
- 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (12 Eylül 1980) — Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.
- 12 Mart Muhtırası (12 Mart 1971) — Ordu bir muhtırayla hükümeti istifaya zorladı; 'darbesiz darbe' ile yükselen toplumsal hareket bastırıldı, 1961 Anayasası budandı.
Zincirdeki yeri
Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.
- Sonrası · Yapısal yankı: 12 Mart Muhtırası (12 Mart 1971) — Ordunun siyasete yazılı uyarıyla seslenmesi 12 Mart muhtırasının yumuşak bir tekrarıydı; Mumcu iki metni aynı on yıllık kırılma döngüsüne yerleştirdi.
- Öncesi · Neden–sonuç: Sağ-Sol Çatışması ve Toplumsal Şiddet (1975–1980) — Siyasi şiddet ve seçilemeyen cumhurbaşkanı tıkanıklığı üst komutayı siyasal yönetime açık uyarıya yöneltti.
- Sonrası · Neden–sonuç: 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (12 Eylül 1980) — Komutanların uzlaşma çağrısının sonuçsuz kalması, müdahaleyi meşrulaştıran gerekçe zincirinin ilk açık halkası oldu.
Aynı dosyada: 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni
Aynı dosyada: 12 Mart Muhtırası
Kilit kişiler: Kenan Evren, Fahri Korutürk, Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Bülent Ulusu, Nurettin Ersin
Kurumlar: Genelkurmay, Cumhurbaşkanlığı, AP, CHP, MHP, MSP
Kaynaklardan okumalar
Mumcu, Cumhuriyet, 4 Ocak 1980 — Mektubun MSP ve MHP'yi dışlayan bir AP-CHP işbirliği dayattığı yorumu
Mumcu 'Uyarı Mektubu' yazısında mektubu, 1950'den beri süren darbe, darbe girişimi ve sıkıyönetim döngüsünün yeni bir aşaması olarak niteler. Metindeki şeriat ve faşizm göndermelerinin MSP ile MHP'yi hedef aldığını, Demirel'in uyarıyı yalnızca terör yasalarına indirgeyen yorumunun dar kaldığını savunur. Yazı, Bütün Yazıları dizisindeki Bağımsızlık Gülü derlemesinde yer alır.
Evren, Kenan Evren'in Anıları, c. 1, 1990 — Uyarının komuta kademesinden anlatımı
Evren anılarında mektubun metnini ve yazılış gerekçesini aktarır; uyarının partilerce dikkate alınmadığını ve bunun müdahaleyi kaçınılmaz kıldığını savunur. Darbenin liderinin anlatısı olduğu için müdahaleyi meşrulaştırma amacı taşıdığı göz önünde tutulmalıdır.