Öncü Örgüt — Örüntü

Küçük, gizli ve disiplinli bir öncü kadronun mevcut düzeni devirmek için örgütlenmesi.

Büyük kırılmalar çoğu zaman geniş kitlelerden değil, kendini 'öncü' ilan eden küçük ve disiplinli örgütlerden doğdu. Bu bir örgütlenme biçimi sınıflandırmasıdır ve birbirine karşıt ideolojilerde ayrı ayrı görülür: Filiki Eterya'dan Genç Osmanlılar'a, İttihat ve Terakki'den 1920 TKP'sine ve 1970'lerin devrimci gençlik örgütlerine (THKO, THKP-C). Ortak olan gizlilik, kadro disiplini ve eylem yoluyla kitleyi 'uyandırma' inancıdır; desen bu biçimi işaretler, hareketler arasında soy, ittifak ya da denklik kurmaz.

Bu liste atlasın seçilmiş kayıtlarını gösterir; tarihsel olay sıklığı veya tekrar oranı değildir.

Bu editoryal etiketi paylaşan atlas kayıtları

Yeni/Genç Osmanlılar Hareketi (1865) — Belgrad Ormanı'nda kurulan gizli 'İttifak-ı Hamiyet', bürokrasi ve basın kökenli genç aydınları meşrutiyet ve anayasa taleplerinde örgütleyerek ilk modern muhalefet hareketini başlattı.
İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889) — Askerî Tıbbiye öğrencilerinin kurduğu gizli örgüt, istibdada karşı hücre tipi örgütlenmeyle büyüdü ve bir rejimi devirecek güce ulaştı, Tekrar Tarih'un 'Öncü Örgüt' deseninin başlangıç düğümü.
II. Meşrutiyet Devrimi (1908) — Makedonya'da dağa çıkan İttihatçı subayların baskısıyla anayasa yeniden yürürlüğe girdi; 30 yıllık istibdat sona erdi.
Bab-ı Âli Baskını, İttihatçı Darbesi (1913) — Babıali Baskını, 23 Ocak 1913’te İttihatçıların Kâmil Paşa hükümetini zorla istifaya sürüklediği silahlı hükümet darbesidir. Baskından sonra sadrazam Mahmud Şevket Paşa oldu. O gün doğrudan Enver–Talat–Cemal üçlü hükümetinin kurulduğunu söylemek kronolojiyi basitleştirir.
Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) — 1968 dünya dalgası ve 1961 Anayasası'nın açtığı alanla üniversiteli devrimciler silahlı öncü örgütler kurdu; düzeni değiştirmeyi denediler, ağır biçimde bastırıldılar.
PKK Çatışmasının Başlaması (1984) — PKK'nın 1984'te başlattığı silahlı eylemler, Türkiye'nin 1990'lar boyunca sürecek ve on binlerce insanın hayatını kaybedeceği uzun çatışma dönemini başlattı.
15 Temmuz Darbe Girişimi ve OHAL (2016) — Ordu içine yerleşmiş FETÖ mensuplarının darbe girişimi sokağa çıkan kitlelerce püskürtüldü; ardından iki yıllık OHAL ve yüzlerce KHK ile kapsamlı bir tasfiye dönemi geldi.
DİSK'in Kuruluşu (1967) — Türk-İş'in apolitik çizgisini reddeden solcu sendikacıların kurduğu DİSK, 1970'ler işçi hareketinin ve devrimci gençlik mobilizasyonunun belkemiği oldu.
Mustafa Suphi ve Onbeşler'in Öldürülmesi (1921) — Bakü'de kurulan TKP'nin başkanı Mustafa Suphi ve on dört yoldaşı, Anadolu'ya geçtikten sonra Trabzon açıklarında boğularak öldürüldü; olay Türkiye solunun kurucu şehit anlatısı oldu.
Kuleli Vak'ası (1859) — Subay, ulema mensubu ve memurlardan oluşan gizli Fedâiler Cemiyeti'nin Sultan Abdülmecid'i tahttan indirmeyi planladığı komplo, eyleme geçmeden 14 Eylül 1859'da ihbarla ortaya çıkarıldı; birçok tarihçi bunu Osmanlı'nın modern döneminde örgütlü saray/darbe komplosunun erken belgelenmiş örneklerinden biri olarak değerlendirir.
9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971) — Doğan Avcıoğlu ve Yön-Devrim çevresinin etkisinde, ordu içinde örgütlenen 'milli demokratik devrim' (MDD) programlı bir cunta girişiminin 9 Mart 1971'de tasarlandığı; Genelkurmay üst kademesinin planı haber alıp önünü kesmesi, üç gün sonra 12 Mart Muhtırası'na yol açtı.
ASALA ve Türk Diplomatlarına Suikast Dalgası (1975) — 1973'te Los Angeles'te iki Türk diplomatın öldürülmesiyle yeniden alevlenen intikam davası, 1975'te Beyrut'ta kurulan ASALA ile Taşnak'ın JCAG'ı arasında Türk diplomatlarının hayatı üzerinden yürüyen bir rekabete dönüştü; Esenboğa ve Orly'den sonra örgüt 1980'lerin ortasında dağıldı.