Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML)

1968–1972 · Devrimci / Sol Hareket

1968 dünya dalgası ve 1961 Anayasası'nın açtığı alanla üniversiteli devrimciler silahlı öncü örgütler kurdu; düzeni değiştirmeyi denediler, ağır biçimde bastırıldılar.

Bu sayfada

1961 Anayasası'nın göreli özgürlüğü TİP'in (1961) ve köklü sol hareketliliğin önünü açtı. Fikir Kulüpleri Federasyonu'ndan Dev-Genç'e uzanan öğrenci hareketi, parlamenter TİP çizgisinden kopan kanatlarıyla 1970-72'de üç silahlı örgüt doğurdu: THKO (Deniz Gezmiş), THKP-C (Mahir Çayan) ve TKP/ML (İbrahim Kaypakkaya). Esin kaynakları Küba Devrimi ve Latin Amerika gerilla deneyimiydi: küçük ve kararlı bir öncünün eylemiyle devrimi tetikleyebileceği inancı. Kendi soylarını ise 1920 TKP'sine, Mustafa Suphi ve Onbeşler'e dayandırıyorlardı. Bu kuşak 12 Mart rejimince ezildi: Gezmiş ve arkadaşları idam edildi, Mahir Çayan Kızıldere'de öldürüldü, Kaypakkaya 1973'te Diyarbakır'da gözaltında yaşamını yitirdi. Örgütlenme biçimi (gizli, disiplinli öncü kadro) atlasın 'Öncü Örgüt' desenine girer; bu bir biçim sınıflandırmasıdır, başka dönemlerin karşıt ideolojili örgütleriyle soy ya da denklik ilişkisi kurmaz.

Kaynaklar

'Üç Fidan' 50 yıl önce idam edilmişti... 6 Mayıs 1972'de gazeteler idamları nasıl gördü?

Kilit kişiler: Deniz Gezmiş, Mahir Çayan, İbrahim Kaypakkaya, Yusuf Aslan, Hüseyin İnan

Alt başlıklar

13 Şubat 1961 — Türkiye İşçi Partisi'nin Kuruluşu. 1961 Anayasası'nın açtığı yasal alanda kurulan TİP, 1965'te 15 milletvekiliyle legal sosyalist siyasetin ilk büyük başarısını elde etti.

1968 — Üniversite İşgalleri ve 6. Filo Protestoları. FKF/Dev-Genç önderliğindeki işgaller ve ABD 6. Filo protestoları, Türk öğrenci hareketini küresel 68 dalgasıyla buluşturdu.

30 Mart 1972 — Kızıldere ve Mahir Çayan'ın Ölümü. Tokat-Kızıldere'deki operasyonda Mahir Çayan ve 9 THKP-C militanı öldürüldü; örgüt fiilen tasfiye edildi.

6 Mayıs 1972 — Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı. THKO liderleri Ankara'da idam edildi; bu tarih Türk sol geleneğinde kuşaktan kuşağa aktarılan simgesel bir gün oldu.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

27 Mayıs Darbesi (1960) — 1961 Anayasası'nın getirdiği görece özgürlük ortamı, devrimci gençlik hareketinin yükseliş zeminini açtı.
DİSK'in Kuruluşu (1967) — Bağımsız işçi hareketinin (DİSK) yükselişi, sınıf temelli sol siyasetin kitleselleşmesini besledi.
Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi (1965) — AP iktidarının muhafazakâr-Batıcı çizgisi ve 6. Filo'ya izin veren NATO yönelimi, üniversiteli devrimci gençliğin anti-emperyalist radikalleşmesini hızlandırdı.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

12 Mart Muhtırası (1971) — Yükselen sol radikalizm ve sokak şiddeti, 12 Mart muhtırasının gerekçesi oldu.
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı (1972) — THKO'nun silahlı eylem çizgisi ve önderlik kadrosu, 1972 idamlarının doğrudan konusunu oluşturdu.
9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971) — Yükselen devrimci gençlik dalgası ve MDD söylemi, orduya sızmış radikal-Kemalist subay kadrosunu 'ordu öncülüğünde devrim' planına yöneltti.

Ara halkalar

Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.

27 Kasım 1978 — PKK'nın Kuruluşu (Kesinleşmiş olgu) — 1970'lerin başında Ankara'da Abdullah Öcalan çevresinde 'Kürdistan Devrimcileri' ya da 'Apocular' olarak toplanan grup, Kasım 1978'de Diyarbakır Lice'ye bağlı Fis köyünde yaptığı kongreyle Kürdistan İşçi Partisi'ni kurdu.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) ⇄ Gezi Parkı Protestoları (2013) — Dışlanmış genç kuşağın isyanı, örgütlü öncüden örgütsüz-dijital kalabalığa evrildi; aynı kuşak öfkesi, farklı biçim.
Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) ⇄ 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971) — Aynı dönemin iki sol kanadı: üniversiteli silahlı öncü örgütler (THKO/THKP-C) sokakta, MDD'ci subaylar ise ordu içinde 'öncü' rolü üstlendi…
DİSK'in Kuruluşu (1967) ⇄ Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) — DİSK'in doğurduğu işçi militanlığı ile devrimci gençliğin silahlanması, aynı sol kabarmanın iki koludur; biri 12 Mart muhtırasının gerekçes…
Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) ⇄ 12 Mart Muhtırası (1971) — Devrimci gençliğin silahlı eylemleri ile sokaktaki sağ-sol kutuplaşması, 12 Mart müdahalesinin doğrudan tetikleyicisidir.

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Zürcher, 2017 — 68 Kuşağından Silahlı Örgütlere: THKO, THKP-C ve TKP/ML

Zürcher, 1960'ların sonunda Fikir Kulüpleri Federasyonu ve onun ardılı Dev-Genç içinde radikalleşen öğrenci hareketinin, parlamenter TİP çizgisinden koparak 1970-72'de silahlı mücadeleye yönelen üç ayrı örgüt doğurduğunu anlatır: Deniz Gezmiş ve Hüseyin İnan'ın THKO'su, Mahir Çayan'ın THKP-C'si ve İbrahim Kaypakkaya'nın TKP/ML'si. Latin Amerika gerilla deneyiminden ve Küba Devrimi'nden esinlenen bu kadrolar, banka soygunları ve ABD'li askerlerin kaçırılması gibi eylemlerle 1970-71 ortamını gerginleştirmiş, 12 Mart sonrası sıkıyönetim tarafından sistematik biçimde tasfiye edilmiştir. Gezmiş, Aslan ve İnan'ın 1972'de idamı ile Çayan'ın Kızıldere'de öldürülmesi, bu kuşağın trajik kapanışı olmuştur.

📖 Zürcher, E. J. (2017). Turkey: A modern history (4th ed.). London: I.B. Tauris. https://archive.org/details/makingofmoderntu00ahma

Dönemin akışı

10 Ekim 1965 — Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi. 27 Mayıs sonrası dağılan Demokrat Parti tabanını toparlayan Adalet Partisi, 10 Ekim 1965 seçimlerinde oyların yaklaşık %53'ünü (240 milletvekili) alarak tek başına iktidara geldi; su işleri kökenli Süleyman Demirel, çok partili dönemin yeni merkez-sağ lideri olarak öne çıktı.

13 Şubat 1967 — DİSK'in Kuruluşu. Türk-İş'in apolitik çizgisini reddeden solcu sendikacıların kurduğu DİSK, 1970'ler işçi hareketinin ve devrimci gençlik mobilizasyonunun belkemiği oldu.

16 Şubat 1969 — Kanlı Pazar Olayları. İstanbul Taksim'de ABD 6. Filo protestosu mitingine Ülkücü saldırı 2 ölüme yol açtı; 1970'ler sağ-sol sokak çatışmalarının öngörüsü oldu.

6 Ocak 1969 — Robert Komer'in ODTÜ Ziyareti ve Makam Aracının Yakılması. ABD'nin Ankara Büyükelçisi, Vietnam'da 'Phoenix' operasyonunu yönetmiş CIA kökenli Robert Komer'in 6 Ocak 1969'daki ODTÜ ziyaretinde makam aracı rektörlük önünde yakıldı. Büyükelçi geri çekildi; Nixon dört ay sonra Komer'i Ankara'dan çekmek zorunda kaldı.

Sık sorulanlar

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) ne zaman gerçekleşti? 1968–1972. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Devrimci / Sol Hareket” başlığı altında yer alır.

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: 27 Mayıs Darbesi (1960), DİSK'in Kuruluşu (1967), Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi (1965). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: 12 Mart Muhtırası (1971), Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı (1972), 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971).

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Öncü Örgüt, Genç Kuşak İsyanı, Tasfiye ve İdam, Askeri Vesayet. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.