İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu

21 Mayıs 1889 · Devrimci / Sol Hareket

Askerî Tıbbiye öğrencilerinin kurduğu gizli örgüt, istibdada karşı hücre tipi örgütlenmeyle büyüdü ve bir rejimi devirecek güce ulaştı, Tekrar Tarih'un 'Öncü Örgüt' deseninin başlangıç düğümü.

Bu sayfada

İttihad-ı Osmani hücresi, kısa sürede pozitivist-seküler (Ahmet Rıza) ve liberal (Prens Sabahaddin) kanatları barındıran çok katmanlı bir ağa evrildi. 1906'da Selanik'te ordu içinde örgütlenmesi 1908 devrimine giden yolu açtı. Gizlilik, kadro disiplini, andlaşmalar ve eylemle rejimi zorlama yöntemi, yaklaşık 80 yıl sonra 1970'lerin devrimci gençlik örgütlerinde (THKO, THKP-C) şaşırtıcı bir yapısal yankı bulacaktı. Devlete sızan gizli kadro modeli olarak aynı zamanda 'gölge ağ' deseninin de ilk örneğidir. Tekrar Tarih'un çekirdek tezi bu düğüm ile 1971 devrimci gençliği arasındaki köprüdür.

Kaynaklar

İttihat ve Terakki Cemiyeti hakkında

Kilit kişiler: İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, Ahmet Rıza, Enver Paşa, Talat Paşa

Alt başlıklar

4–9 Şubat 1902 — Paris Jön Türk Kongresi. Merkeziyetçi Ahmet Rıza ile adem-i merkeziyetçi Prens Sabahaddin Paris'te ayrışarak sonraki on yılın siyasi kutuplaşmasını önceden çizdi.

Eylül 1906 — Selanik'te Ordu İçi Örgütlenme. Osmanlı Hürriyet Cemiyeti, 3. Ordu subaylarını sistematik biçimde örgütleyerek 1908 devriminin fiili askeri gücünü oluşturdu.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

II. Abdülhamid İstibdadı ve Düyun-u Umumiye (1878) — İstibdat baskısı muhalefeti yeraltına itti; İttihat ve Terakki bu baskı ortamında doğdu.
Yeni/Genç Osmanlılar Hareketi (1865) — Genç Osmanlı modeli (gizli cemiyet → basın → sürgün → anayasa) İttihat'ın örgütlenme prototipi oldu.
Kuleli Vak'ası (1859) — Subay-ulema-memur karışımı hücre tipi gizli kadronun komployla rejimi devirme tasarısı, İttihat ve Terakki'nin örgütlenme modelinin erken Osmanlı prototiplerinden biri olarak okunur.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Cavid Bey ve İttihat Maliyesi (1909) — İttihat ve Terakki kadrosunun iktisadi-liberal kanadı, Meşrutiyet sonrası maliye yönetimini Cavid Bey'in şahsında kurumsallaştırdı.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Yüzyıl köprüleri

Türk milliyetçiliğinin iki kuşağı

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

Yeni/Genç Osmanlılar Hareketi (1865) ⇄ İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889) — Küçük gizli cemiyetten kitlesel öncü örgüte: Genç Osmanlılar'ın basın-propaganda-sürgün zinciri, İttihat ve Terakki'nin hücre tipi örgütlen…
Kuleli Vak'ası (1859) ⇄ İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889) — Yüzyıl köprüsü: Kuleli'nin gizli, disiplinli, subay-ağırlıklı komplo kadrosu, otuz yıl sonra İttihat ve Terakki'de kurumsallaşacak 'öncü ör…
İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889) ⇄ 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı) (1971) — Öncü-örgüt kalıbının orduya sızmış sol varyasyonu: İttihatçı subay hücrelerinin 'rejimi kurtarma' adına örgütlenmesi gibi, 9 Mart cuntası d…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Çankaya · F. R. Atay — Enver ve İttihatçı savaş yönetimi eleştirisi

Atay, Rauf Orbay'ın anılarını aktararak Mustafa Kemal'in I. Dünya Savaşı güdümüne dönük sert eleştirisini belgeler:

«…her şeyden Almanların oyuncağı hâline gelen Enver Paşa'nın sorumlu olduğunu ısrarla söyler ve bunları düzeltmenin tek çaresi olarak da Başkumandanlıkta bir değişiklik yapılması fikrini ileri sürerdi.»

Kemalist anlatıda İttihatçı liderliğin savaş felaketi, yeni kuruluşun meşruiyet zemini olarak kurulur. (Kaynak taraflıdır; karşı kaynaklarla okunmalı.)

Dönemin akışı

27 Mayıs 1883 — Tütün Rejisi (Régie) İdaresi. Tütünün üretiminden satışına kadar tekel hakkının yabancı sermayeli Reji Şirketi'ne devredilmesi; Düyun-u Umumiye ile aynı kıskaçta, devletin temel bir gelir kalemini ve fiilî kolluk yetkisini dış alacaklılara açan mali bağımlılık halkası.

1881 yargılama – 1884 — Mithat Paşa'nın Tasfiyesi ve Ölümü. Kanun-i Esasi'nin baş mimarı Mithat Paşa, Abdülaziz'in ölümü davasında Yıldız'da yargılanıp Taif'e sürüldü ve 1884'te orada öldü; anayasayı yapan ismin saray-yargı eliyle saf dışı edilmesi.

1894–1896 — Hamidiye Katliamları (1894–1896). Orta Anadolu ve Doğu'da çok sayıda Ermeni'nin hayatını kaybettiği kitlesel şiddet olayları, Hamidiye döneminin etnik-dinsel fay hattını en yoğun biçimde açığa çıkardı.

24 Temmuz 1908 — II. Meşrutiyet Devrimi. Makedonya'da dağa çıkan İttihatçı subayların baskısıyla anayasa yeniden yürürlüğe girdi; 30 yıllık istibdat sona erdi.

Sık sorulanlar

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu ne zaman gerçekleşti? 21 Mayıs 1889. Atlasta Osmanlı'nın son yüzyılı içinde, “Devrimci / Sol Hareket” başlığı altında yer alır.

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: II. Abdülhamid İstibdadı ve Düyun-u Umumiye (1878), Yeni/Genç Osmanlılar Hareketi (1865), Kuleli Vak'ası (1859). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Cavid Bey ve İttihat Maliyesi (1909).

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Öncü Örgüt, Genç Kuşak İsyanı, Anayasal Kırılma, Gölge Ağ / Derin Devlet. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.