← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu

21 Mayıs 1889 · Devrimci / Sol Hareket

Askerî Tıbbiye öğrencilerinin kurduğu gizli örgüt, istibdada karşı hücre tipi örgütlenmeyle büyüdü ve bir rejimi devirecek güce ulaştı, Tekrar Tarih'un 'Öncü Örgüt' deseninin başlangıç düğümü.

İttihad-ı Osmani hücresi, kısa sürede pozitivist-seküler (Ahmet Rıza) ve liberal (Prens Sabahaddin) kanatları barındıran çok katmanlı bir ağa evrildi. 1906'da Selanik'te ordu içinde örgütlenmesi 1908 devrimine giden yolu açtı. Gizlilik, kadro disiplini, andlaşmalar ve eylemle rejimi zorlama yöntemi, yaklaşık 80 yıl sonra 1970'lerin devrimci gençlik örgütlerinde (THKO, THKP-C) şaşırtıcı bir yapısal yankı bulacaktı. Devlete sızan gizli kadro modeli olarak aynı zamanda 'gölge ağ' deseninin de ilk örneğidir. Tekrar Tarih'un çekirdek tezi bu düğüm ile 1971 devrimci gençliği arasındaki köprüdür.

Kilit kişiler: İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, Ahmet Rıza, Enver Paşa, Talat Paşa

Alt başlıklar

4–9 Şubat 1902 — Paris Jön Türk Kongresi. Merkeziyetçi Ahmet Rıza ile adem-i merkeziyetçi Prens Sabahaddin Paris'te ayrışarak sonraki on yılın siyasi kutuplaşmasını önceden çizdi.

Eylül 1906 — Selanik'te Ordu İçi Örgütlenme. Osmanlı Hürriyet Cemiyeti, 3. Ordu subaylarını sistematik biçimde örgütleyerek 1908 devriminin fiili askeri gücünü oluşturdu.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

• II. Abdülhamid İstibdadı ve Düyun-u Umumiye (1878) — İstibdat baskısı muhalefeti yeraltına itti; İttihat ve Terakki bu baskı ortamında doğdu.
• Yeni/Genç Osmanlılar Hareketi (1865) — Genç Osmanlı modeli (gizli cemiyet → basın → sürgün → anayasa) İttihat'ın örgütlenme prototipi oldu.
• Kuleli Vak'ası (1859) — Subay-ulema-memur karışımı hücre tipi gizli kadronun komployla rejimi devirme tasarısı, İttihat ve Terakki'nin örgütlenme modelinin erken Osmanlı prototiplerinden biri olarak okunur.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

• Cavid Bey ve İttihat Maliyesi (1909) — İttihat ve Terakki kadrosunun iktisadi-liberal kanadı, Meşrutiyet sonrası maliye yönetimini Cavid Bey'in şahsında kurumsallaştırdı.

Örüntüler

• Öncü Örgüt
• Genç Kuşak İsyanı
• Anayasal Kırılma
• Gölge Ağ / Derin Devlet

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

• Sened-i İttifak (1808)
• Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu) (1839)
• Islahat Fermanı (1856)
• Yeni/Genç Osmanlılar Hareketi (1865)
• I. Meşrutiyet, Kanun-i Esasi (1876)
• II. Abdülhamid İstibdadı ve Düyun-u Umumiye (1878)
• II. Meşrutiyet Devrimi (1908)
• Bab-ı Âli Baskını, İttihatçı Darbesi (1913)
• Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919)
• Cumhuriyet'in İlanı (1923)

Yüzyıl köprüleri

• Türk milliyetçiliğinin iki kuşağı

Kaynaklardan okumalar

Çankaya · F. R. Atay — Enver ve İttihatçı savaş yönetimi eleştirisi

Atay, Rauf Orbay'ın anılarını aktararak Mustafa Kemal'in I. Dünya Savaşı güdümüne dönük sert eleştirisini belgeler:

«…her şeyden Almanların oyuncağı hâline gelen Enver Paşa'nın sorumlu olduğunu ısrarla söyler ve bunları düzeltmenin tek çaresi olarak da Başkumandanlıkta bir değişiklik yapılması fikrini ileri sürerdi.»

Kemalist anlatıda İttihatçı liderliğin savaş felaketi, yeni kuruluşun meşruiyet zemini olarak kurulur. (Kaynak taraflıdır; karşı kaynaklarla okunmalı.)

Sık sorulanlar

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu ne zaman gerçekleşti? 21 Mayıs 1889. Askerî Tıbbiye öğrencilerinin kurduğu gizli örgüt, istibdada karşı hücre tipi örgütlenmeyle büyüdü ve bir rejimi devirecek güce ulaştı, Tekrar Tarih'un 'Öncü Örgüt' deseninin başlangıç düğümü.

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu neden önemlidir, sonuçları ne oldu? İttihad-ı Osmani hücresi, kısa sürede pozitivist-seküler (Ahmet Rıza) ve liberal (Prens Sabahaddin) kanatları barındıran çok katmanlı bir ağa evrildi. 1906'da Selanik'te ordu içinde örgütlenmesi 1908 devrimine giden yolu açtı. Gizlilik, kadro disiplini, andlaşmalar ve eylemle rejimi zorlama yöntemi, yaklaşık 80 yıl sonra 1970'lerin devrimci gençlik örgütlerinde (THKO, THKP-C) şaşırtıcı bir yapısal yankı bulacaktı. Devlete sızan gizli kadro modeli olarak aynı zamanda 'gölge ağ' deseninin de ilk örneğidir. Tekrar Tarih'un çekirdek tezi bu düğüm ile 1971 devrimci gençliği arasındaki köprüdür.

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Öncü Örgüt, Genç Kuşak İsyanı, Anayasal Kırılma, Gölge Ağ / Derin Devlet. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.