ASALA ve Türk Diplomatlarına Suikast Dalgası

1975–1985 · Dış Politika / Savaş

1973'te Los Angeles'te iki Türk diplomatın öldürülmesiyle yeniden alevlenen intikam davası, 1975'te Beyrut'ta kurulan ASALA ile Taşnak'ın JCAG'ı arasında Türk diplomatlarının hayatı üzerinden yürüyen bir rekabete dönüştü; Esenboğa ve Orly'den sonra örgüt 1980'lerin ortasında dağıldı.

Bu sayfada

27 Ocak 1973'te Santa Barbara'da 77 yaşındaki Gurgen Yanikyan'ın, tarihi eser bağışlayacağı bahanesiyle yemeğe çağırdığı Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ile yardımcısı Bahadır Demir'i öldürmesi, yarım asırdır uykuda olan davayı yeniden canlandırdı. Yanikyan, tıpkı 1921'de Talat Paşa'yı vuran Soğomon Tehliryan gibi olay yerinden kaçmadı; mahkemeyi davanın propaganda kürsüsüne çevirmeyi denedi.

1975'te Lübnan İç Savaşı ortamında Beyrut'ta ASALA (Ermenistan'ın Kurtuluşu İçin Gizli Ermeni Ordusu) kuruldu. Kurucusu, asıl adı Harityun Taguşyan olan Agop Agopyan, FKHC'nin dış operasyonlar sorumlusu Wadie Haddad'ın yetiştirmesiydi. Aynı yıl Taşnak Partisi de yarım asırdır uykuda tuttuğu silahlı kanadını Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları (JCAG) adıyla harekete geçirdi. 22 Ekim 1975'te Viyana Büyükelçisi Daniş Tunalıgil, 24 Ekim'de Paris Büyükelçisi İsmail Erez ve makam şoförü Talip Yener öldürüldü; iki örgüt rekabetlerini Türk diplomatlarının hayatı üzerinden yürüttü. Türkiye'deki iki büyük eylem, 7 Ağustos 1982 Esenboğa Havalimanı baskını ile 16 Haziran 1983 Kapalıçarşı saldırısı oldu. 15 Temmuz 1983'te Paris Orly Havalimanı'ndaki THY bankosunda patlayan bomba sekiz kişiyi öldürünce, o zamana dek göz yuman Fransa ASALA'yı terör örgütü ilan etti; örgüt sivillere saldırı konusunda üçe bölündü. 1985'e gelindiğinde hem dış destek bulamadığından hem de iç sorunları nedeniyle eylem yapamaz hale gelmişti.

Kilit kişiler: Gurgen Yanikyan, Agop Agopyan, Monte Melkonyan, Daniş Tunalıgil, İsmail Erez, Levon Ekmekçiyan

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) — Türk diplomasisinin uluslararası alanda yalıtıldığı konjonktür, dışarıdaki Türk temsilciliklerini hedef alan suikast dalgasının ortamını kolaylaştırdı.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (1980) — Yurt dışındaki diplomat cinayetleri, iç güvenlik krizine eklenen 'devlet çaresizliği' algısını besleyerek müdahale söylemini güçlendirdi.
Zürih Protokolleri ve Futbol Diplomasisi (2009) — Suikast dalgasının bıraktığı travma ve karşılıklı tanınma sorunu, 2009 normalleşme girişiminin de üzerinde yürüdüğü zemindi.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

ASALA ve Türk Diplomatlarına Suikast Dalgası (1975) ⇄ PKK Çatışmasının Başlaması (1984) — Dış destekli silahlı örgütlenmenin iki kuşağı: biri diplomatları yurt dışında, diğeri güvenlik güçlerini içeride hedef aldı. Yetkin'in akta…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (Doğan Kitap, 2017), s. 160 — “Polis çağırın, adam öldürdüm”: 1973 Santa Barbara cinayetleri

Yetkin, yirmi yıl sürecek suikast zincirinin başlangıcını ayrıntısıyla aktarır. Kendisini İranlı olarak tanıtan yaşlı bir adam, Osmanlı döneminden kalma iki tarihi eseri bağışlamak için Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ile buluşmak ister; 27 Ocak 1973'te Santa Barbara'daki Biltmore Oteli'nde randevulaşırlar. Baydar araç kullanmadığı için yanında Konsolos Yardımcısı Bahadır Demir'i götürür. Yemek sırasında 77 yaşındaki adam Ermeni olduğunu açıklar, tartışma büyür ve içi oyulmuş bir kitaba gizlediği tabancayla iki diplomata dokuz el ateş eder, ardından ikisinin de başına birer kurşun sıkar.

Cinayetten sonra soğukkanlılıkla resepsiyonu arayıp «Polis çağırın, adam öldürdüm» diyen adam, 1915'te ailesinden 26 kişiyi kaybettiğini söyleyen 1895 Erzurum doğumlu Gurgen Yanikyan'dı. Yetkin'in kaydına göre Baydar ve Demir, «yirmi yıl kadar sürecek cinayet zincirinin ilk iki şehidi olarak Dışişleri tarihine geçti».

(Kaynak: Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, s. 160.)

Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (Doğan Kitap, 2017), s. 167 — Beyrut'ta bir teklif: Abu İyad, Haddad ve ASALA'nın doğuşu

Yetkin, ASALA'nın kuruluşunu Lübnan İç Savaşı'nın saha ihtiyaçlarına bağlar. Filistinli gruplar, Taşnak Partisi'nin denetimindeki ve tarafsızlık ilan etmiş Burç Hamud mahallesine giremiyordu. Arafat'ın istihbarat şefi Abu İyad, o sırada FKHC'nin dış operasyonlar sorumlusu Wadie Haddad'ın yardımcısı olan Agop Agopyan'a bir öneri götürdü: «Neden Taşnaklardan ayrı, Kara Eylül benzeri bir grup kurup, ortak düşmana, yani İsrail dostu Türkiye'ye karşı eyleme geçmiyorlardı?»

Yetkin'in kritik halkası, Sovyetler'in dağılmasının ardından 1999'da yayımlanan Mitrokhin Arşivi'dir: Haddad 1970'ten beri KGB'nin “Natzionalist” kod adlı kadrolu ajanı olarak devşirilmişti ve onun onayı olmaksızın sağ kolunun yeni bir silahlı örgüt kurması mümkün değildi. Buradan çıkarılan “ASALA KGB bilgisi ve onayıyla kuruldu” sonucu bir yorumdur ve tartışmalıdır; arşiv Haddad'ın ajanlığını belgeler, örgütün kuruluş talimatını değil.

(Kaynak: Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, s. 167.)

Dönemin akışı

1975–1980 — Sağ-Sol Çatışması ve Toplumsal Şiddet. Ülkücü gruplar ile devrimci sol arasında tırmanan sokak çatışmaları, suikastlar ve katliamlar Türkiye'yi fiili bir iç savaşa sürükledi.

13 Şubat 1975 — Kıbrıs Türk Federe Devleti'nin İlanı. ABD silah ambargosunun başlamasından bir hafta sonra ilan edilen KTFD, 1974'te kurulan fiilî askerî denetimi hukuksal bir çerçeveye oturtma girişimiydi; ardından gelen toplumlararası görüşmeler 1977 ve 1979 anlaşmalarına rağmen somut çözüm üretmedi.

6 Ağustos 1976 — Ege Sorununun Doğuşu: Kıta Sahanlığı, Karasuları ve Hora Krizi. 1973'te TPAO'ya verilen arama ruhsatlarıyla açılan Ege kıta sahanlığı anlaşmazlığı, 6 Ağustos 1976'da Hora araştırma gemisinin 11 savaş gemisi eşliğinde denize açılmasıyla savaş eşiğine geldi; kriz BM ve Uluslararası Adalet Divanı'na taşındı.

12 Eylül 1980 — 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni. Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.

Sık sorulanlar

ASALA ve Türk Diplomatlarına Suikast Dalgası ne zaman gerçekleşti? 1975–1985. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Dış Politika / Savaş” başlığı altında yer alır.

ASALA ve Türk Diplomatlarına Suikast Dalgası hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Kıbrıs Barış Harekâtı (1974). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

ASALA ve Türk Diplomatlarına Suikast Dalgası nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (1980), Zürih Protokolleri ve Futbol Diplomasisi (2009).

ASALA ve Türk Diplomatlarına Suikast Dalgası atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Örtülü Operasyon Sahnesi, Etnik-Dinsel Fay Hattı, Öncü Örgüt. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.