← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Subay, ulema mensubu ve memurlardan oluşan gizli Fedâiler Cemiyeti'nin Sultan Abdülmecid'i tahttan indirmeyi planladığı komplo, eyleme geçmeden 14 Eylül 1859'da ihbarla ortaya çıkarıldı; birçok tarihçi bunu Osmanlı'nın modern döneminde örgütlü saray/darbe komplosunun erken belgelenmiş örneklerinden biri olarak değerlendirir.
Fedâiler Cemiyeti adıyla anılan ve subaylar, ulema mensupları ile sivil memurları bir araya getiren gizli grup, Tanzimat ve Islahat Fermanı sonrası ortamda Sultan Abdülmecid'i tahttan indirmeyi, yerine Abdülaziz'i geçirmeyi ve şeriata daha uygun bir düzen kurmayı tasarladı. Grup, taraftar toplamak için yürütülen propagandayı haber alan bir komutanın (Hasan Paşa) ihbarıyla, 14 Eylül 1859'da Tophane'deki Kılıç Ali Paşa Camii'nde toplantı hâlindeyken basıldı; sanıklar Çengelköy'deki Kuleli Kışlası'nda tutulup yargılandığı için olay 'Kuleli Vak'ası' adıyla anıldı. Yargılama sonunda verilen idam kararları padişah tarafından sürgün ve hapse çevrildi; bu yönüyle olay, mutlak tasfiyeden çok sınırlı, gözdağı niteliğinde bir tasfiye örneği olarak okunur. Birçok tarihçiye göre Kuleli, daha sonra Yeni/Genç Osmanlılar (1865) ve İttihat ve Terakki (1889) ile kurumsallaşacak 'küçük, gizli, disiplinli öncü kadronun komplo yoluyla rejimi devirmeyi tasarlaması' deseninin erken Osmanlı örneklerindendir. Eleştirel okumalar olayın boyutunu ve gerçek darbe kapasitesini sınırlı bulsa da, devlet aygıtı içindeki örgütlü muhalefetin (gölge ağ) ve hücre tipi komplonun erken prototipi olması bakımından yapısal önemini koruduğu sıkça vurgulanır. Olay aynı zamanda istihbarat-ihbar mekanizmasının saray güvenliğinde nasıl işletildiğini de gösterir.