Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması

Haziran 1971 – 1 Temmuz 1974 · Dış Politika / Savaş

ABD'ye giren eroinin yüzde 80'inin Türkiye kaynaklı olduğu iddiasıyla yürütülen Nixon kampanyası sonucu Erim hükümeti Haziran 1971'de haşhaş ekimini tümüyle yasakladı. Ecevit-Erbakan koalisyonu 1 Temmuz 1974'te yasağı kaldırdı; Kongre yaptırım kararlarıyla yanıt verdi.

Bu sayfada

Nixon 1968 kampanyasını Vietnam ve uyuşturucu olmak üzere iki sorun üzerine kurmuştu; iktidara gelince mücadelenin odağını üretici ülkelere kaydırdı ve 1969'dan itibaren Türkiye'yi başlıca kaynak gösteren bir kampanya başlattı. Kitabın kaydettiği hesaplamaya göre Türkiye'de üretilen tüm afyon yasadışı yollarla ABD'ye kaçırılsa bile bu, oradaki eroin bağımlılarının ancak bir aylık ihtiyacını karşılayabiliyordu; asıl kaynak olan Altın Üçgen'de üretim ise hükümet otoritesi dışındaki gerillaların elindeydi ve bunların bir kısmı komünist yönetimlere karşı savaşan Amerikan yanlısıydı. Baskının Türkiye'de yoğunlaşmasının üçüncü nedeni olarak kitap açıkça bağımlılığı gösterir: NATO üyesi Türkiye ekonomik ve askeri açıdan ABD'ye bağımlıydı ve yardımlar bir koz olarak kullanılabilirdi. Oy tabanı haşhaş ekilen kırsal kesime dayanan Demirel uzun süre direndi, Ekim 1970'te yalnız ekim alanlarını sınırlandırdı. 12 Mart müdahalesinden sonra kurulan Erim hükümeti ise seçim kaygısı taşımıyordu ve ara rejimin ABD desteği olmadan ayakta kalamayacağının farkındaydı: 30 milyon dolarlık tazminat karşılığında Haziran 1971'de ekim ve üretim tümüyle yasaklandı. ABD sözünün yalnız üçte birini yolladı; yaklaşık 100.000 köylü ailesi zarar gördü. 1973 seçimlerinden sonra kurulan CHP-MSP koalisyonu 1 Temmuz 1974'te yasağı kaldırınca Kongre'nin iki kanadı 2 Temmuzda borçların durdurulmasını ve yardımların askıya alınmasını isteyen ortak karar aldı; ay ortasındaki Kıbrıs harekâtı ise ambargo talebinin gerekçesini haşhaştan müdahaleye kaydırdı.

Kilit kişiler: Nihat Erim, Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Alparslan Türkeş

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

12 Mart Muhtırası (1971) — Sol kamuoyunun ve muhalefetin susturulduğu ara rejim, Demirel'in yıllarca direndiği tam ekim yasağının kabulünü mümkün kıldı.

Ara halkalar

Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.

Ocak–Eylül 1974 — CHP-MSP Koalisyonu (Ecevit-Erbakan Hükümeti) (Kesinleşmiş olgu) — 1973 seçimlerinin ardından Ecevit'in CHP'si ile Erbakan'ın MSP'si 26 Ocak 1974'te koalisyon kurdu. Hükümet genel affı, haşhaş yasağının kaldırılmasını ve Kıbrıs harekâtını üstlendi; Ecevit'in 18 Eylül 1974'teki istifasıyla dağıldı.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964) ⇄ Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması (1971) — Müttefikin talebine direnme kapasitesi iç rejimin özgürlük düzeyine bağlıdır: 1964'te kamuoyunun ağırlığı Ankara'ya sert cevap yazdırdı, 19…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 720 — Haşhaş: Baskının Türkiye'de Yoğunlaşmasının Üç Nedeni

Kitaba göre Washington'ın haşhaş baskısını Türkiye üzerinde yoğunlaştırmasının nedenleri sorunun kendisiyle değil, kaldıraçla ilgiliydi. Birincisi, asıl kaynak olan Altın Üçgen'de üretim hükümet otoritesi dışındaki bölgelerde gerillalar tarafından yapılıyordu ve bunların bir bölümü komünist yönetimlere karşı savaşan Amerikan yanlılarıydı; ABD'nin muhatap alması düşünülemezdi. İkincisi, Nixon için sorunun tamamen çözülmesinden çok halkın çözüldüğüne inanması önemliydi: «Nixon uzun ve zor bir mücadelenin sonunda elde edilebilecek gerçek başarı yerine, kendisini ikinci kez başkanlığa taşıyabilecek kısa vadeli bir zaferin peşindeydi.» Üçüncüsü doğrudan bağımlılıktır: «NATO üyesi Türkiye, ekonomik ve askeri açıdan ABD'ye bağımlıydı... Yardımlar, haşhaş ekiminin yasaklanması için bir koz olarak kullanılabilirdi.» Kitap ayrıca, Türkiye'de üretilen tüm afyon kaçırılsa bile bunun ABD'deki bağımlıların ancak bir aylık ihtiyacını karşılayabileceği hesabını aktarır. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 720.)

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 696 — Türkeş'in Haşhaş Yorumu: Sağın ABD Yanında Konumlanışı

Oran'a göre dönemin sağ akımı, milliyetçilik söylemine rağmen sırf anti-komünizm nedeniyle yalnız eylem olarak değil fikir olarak da açıkça ABD'nin yanında yer aldı. Kitabın verdiği örnek, haşhaş ekiminin 1974'te yeniden serbest bırakılmasına Alparslan Türkeş'in getirdiği yorumdur: «Konu Amerika'ya karşı bir meydan okuma şekline çevrilmiş ve Türk-Amerikan ilişkilerinin bozulması için gerek devlet yayın organlarında ve gerekse bir kısım basında akılsızlık son haddine kadar götürülmüştür. İlk yapılacak şey, haşhaş konusu başta olmak üzere Amerika ile acele müzakerelere girişmek ve aramızdaki eski dostane samimiyet ve yakın işbirliğini kurmaktır.» Buna karşılık aynı dönemde anti-Amerikan kamuoyu, istese de istemese de hükümetleri belli bir özerklik yönünde etkiliyordu; kitap Altıncı Filo protestolarının ve Kıbrıs arabulucusunun uçağına izin verilmemesinin müzakere masasında direnme gerekçesi olarak kullanıldığını kaydeder. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 696.)

Dönemin akışı

12 Mart 1971 — 12 Mart Muhtırası. Ordu bir muhtırayla hükümeti istifaya zorladı; 'darbesiz darbe' ile yükselen toplumsal hareket bastırıldı, 1961 Anayasası budandı.

9 Mart 1971 — 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı). Doğan Avcıoğlu ve Yön-Devrim çevresinin etkisinde, ordu içinde örgütlenen 'milli demokratik devrim' (MDD) programlı bir cunta girişiminin 9 Mart 1971'de tasarlandığı; Genelkurmay üst kademesinin planı haber alıp önünü kesmesi, üç gün sonra 12 Mart Muhtırası'na yol açtı.

6 Mayıs 1972 — Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı. 12 Mart rejimi altında THKO önderleri Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan idam edildi; devrimci gençlik hareketinin sembolik olarak sehpada tasfiyesi.

20 Temmuz 1974 — Kıbrıs Barış Harekâtı. Yunan cuntasının desteklediği enosis darbesine yanıt olarak Türkiye garantör güç sıfatıyla adaya askerî harekât başlattı; adanın kuzeyi kontrol altına alındı.

Sık sorulanlar

Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması ne zaman gerçekleşti? Haziran 1971 – 1 Temmuz 1974. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Dış Politika / Savaş” başlığı altında yer alır.

Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: 12 Mart Muhtırası (1971). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Blok Ekseni ve Göreli Özerklik, Mali Bağımlılık. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.