Blok Ekseni ve Göreli Özerklik — Örüntü

Dış politikanın bir büyük güç eksenine kilitlenmesi ile bloklardan görece bağımsız hareket alanı kazanması arasındaki salınım.

Baskın Oran'ın dönemselleştirmesinin çekirdek kavramı: 1923-39 ve 1939-45 'göreli özerklik', 1945-60 'Batı bloku ekseninde', 1960-80 yeniden göreli özerklik, 1980 sonrası yeniden eksen. Salınımı iki değişken belirler: uluslararası sistemin kutup sayısı (çok kutuplu ve gevşek dönemlerde orta büyüklükte bir devletin manevra alanı genişler) ve ülkenin sermaye birikimi modeli (ithal ikameci dönemlerde özerklik artar, dünya ekonomisine entegrasyon dönemlerinde dış politika eksene sıkışır). 1854 dış borçlanmasından Almanya ittifakına, Kore ve NATO'dan Johnson Mektubu'na, 1 Mart tezkeresinden bugüne aynı sarkaç işler; eksene yaklaşmak kaynak ve güvenlik, uzaklaşmak ise özerklik ve bedel getirir.

Bu liste atlasın seçilmiş kayıtlarını gösterir; tarihsel olay sıklığı veya tekrar oranı değildir.

Bu editoryal etiketi paylaşan atlas kayıtları

Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu) (1839) — Gülhane'de okunan ferman, can-mal güvencesini ve hukuk önünde eşitliği yazılı olarak tescil etti; Osmanlı modernleşmesinin anayasal omurgası kuruldu.
Kırım Savaşı ve İlk Dış Borçlanma (1853) — Rusya'ya karşı İngiltere-Fransa ittifakıyla yürütülen savaş, Paris Antlaşması'yla Osmanlı'yı Avrupa sistemine kattı; aynı süreçte alınan ilk dış borç mali bağımlılığın başlangıcı oldu.
Islahat Fermanı (1856) — Paris Antlaşması'nın baskısıyla ilan edilen ferman, Müslüman-gayrimüslim eşitliğini derinleştirdi; ama 'dışarıdan dayatılan reform' algısını da besledi.
93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1877) — Rusya'ya karşı uğranan ağır yenilgi büyük toprak kayıplarına ve yüz binlerce Müslüman mültecinin Anadolu'ya göçüne yol açtı; Abdülhamid bu yenilgiyi meclisi süresiz kapatmak için kullandı.
Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919) — İşgal altındaki Anadolu'da başlayan direniş, TBMM'nin kuruluşu ve kazanılan zaferle Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasi zeminini oluşturdu.
Kıbrıs Barış Harekâtı (1974) — Yunan cuntasının desteklediği enosis darbesine yanıt olarak Türkiye garantör güç sıfatıyla adaya askerî harekât başlattı; adanın kuzeyi kontrol altına alındı.
12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (1980) — Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.
Turgut Özal ve Neoliberal Dönüşüm (1983) — ANAP iktidarında hayata geçen liberalizasyon, Türkiye'yi devletçi ekonomiden ihracata dayalı serbest piyasaya geçirdi; aynı zamanda kronik enflasyon ve finansallaşma döngüsünü başlattı.
2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı (2001) — Bankacılık ve döviz krizi liranın çakılmasına ve on binlerce işsizliğe yol açtı; kriz mevcut siyasi düzeni silip yeni bir iktidarın yolunu açtı.
Trablusgarp Savaşı (1911) — İtalya'nın Libya'yı işgaline karşı Osmanlı subaylarının gerilla direnişi; Mustafa Kemal'in ilk muharebe deneyimi ve Balkan Savaşları'nın doğrudan öncülü.
Lozan Barış Antlaşması (1923) — Sekiz aylık müzakerenin ardından imzalanan Lozan, Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası sınırlarını ve egemenliğini tescil etti; Sevr'in reddedilmesiyle kurulan yeni düzenin uluslararası belgesidir.
Mavi Marmara Olayı (2010) — Gazze'ye insani yardım konvoyuna İsrail baskını 9 Türk vatandaşının ölümüne yol açtı; Türkiye-İsrail ilişkileri fiilen koptu.
Musul Dosyası ve 1926 Ankara Antlaşması (1926) — Lozan'da çözülemeyen Musul sorunu kapatıldı; Türkiye-Irak sınırı kabul edildi, Musul İngiliz mandasındaki Irak'a bırakıldı.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) — Lozan'ın silahsızlandırılmış/komisyonlu Boğazlar rejimi yerine Türkiye'nin güvenliğini gözeten güçlü egemenlik alanı kuran sözleşme.
Hatay'ın Türkiye'ye Katılması (1939) — İskenderun Sancağı'nın silahsız ve çok taraflı bir süreçle Türkiye'ye katılması; savaş öncesi son büyük diplomatik toprak kazanımı.
Sovyet Boğazlar Krizi ve Batı'ya Yöneliş (1946) — 1925 Dostluk Antlaşması'nın yenilenmemesi, Molotov görüşmeleri ve 1946 notalarıyla Sovyet sınır/üs/Boğazlar talepleri; Türkiye tarafsızlıktan Batı güvenlik şemsiyesine yöneldi.
Truman Doktrini ve Marshall Planı (1948) — Sovyet baskısına karşı güvenlik (Truman, 1947) ve ekonomik yardım (Marshall, 1948) çerçevesi; Türkiye'nin Batı'ya eklemlenmesi hızlandı.
Stratejik Derinlik ve Neo-Osmanlı Dış Politika (2009) — Davutoğlu'nun 'Stratejik Derinlik' kuramı, Türkiye'yi tarihsel-coğrafi hinterlandında etkin bir bölgesel güce dönüştürmeyi hedefleyen iddialı bir dış politika doktrini olarak kurumsallaştı.
Mısır Meselesi, Mehmed Ali Paşa Krizi (1831) — Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'nın orduları iki kez Anadolu içlerine kadar ilerleyerek hanedanı ağır bir tehdit altına soktu; kriz ancak büyük güçlerin müdahalesiyle çözüldü ve birçok tarihçiye göre Osmanlı'yı kalıcı dış bağımlılığa sürükledi.
Ankara: İkinci Dünya Savaşı'nın İstihbarat Sahnesi (1942) — Savaş dışında kalmayı başaran tarafsız Ankara, tam bu yüzden Alman, İngiliz ve Sovyet gizli servislerinin birbirine girdiği açık bir operasyon sahnesine dönüştü; suikast, belge satışı ve iltica krizleri birbirini izledi.
Osmanlı Borçlarının Paylaşımı: 1928 Paris Anlaşması (1928) — Lozan'ın 46-49. maddeleri uyarınca yürütülen görüşmeler 13 Haziran 1928'de sonuçlandı: Türkiye 1912 öncesi Osmanlı borçlarının yüzde 62'sini, sonrakilerin yüzde 73'ünü üstlendi. Taksitin bütçenin yüzde 14'üne çıkması üzerine ödemeler 1930'da durduruldu, 1933'te yeniden yapılandırıldı.
Türk-Yunan Dostluğu: 1930 Ankara Sözleşmesi ve Venizelos Ziyareti (1930) — Mübadeleden doğan yerleşik (etabli) kavgası yedi yıl sonra 10 Haziran 1930 Ankara Sözleşmesi'yle kapandı; Venizelos'un Ekim ziyaretinde imzalanan üç anlaşma, yedi yıl önce savaşan iki ülke arasında ilk kez bir dostluk dönemi başlattı.
Balkan Antantı (1934) — Dört yıllık konferanslar dizisinin ardından Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya 9 Şubat 1934'te Atina'da Balkan Antantı Paktı'nı imzaladı. Pakt, adının çağrıştırdığının aksine esas olarak Bulgaristan'dan gelecek bir saldırıya karşı kurgulanmıştı.
Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı (Ankara Paktı) (1939) — Güç dengesine daha fazla oynayamayacağını gören Türkiye, 12 Mayıs ve 23 Haziran 1939 deklarasyonlarının ardından 19 Ekim 1939'da İngiltere ve Fransa'yla ittifak imzaladı. Oran'a göre bu bir sapma değil, kararı 1936'da verilmiş bir yönelimin doğal sonucuydu.
Türk-Alman Saldırmazlık Paktı (1941) — Almanya'nın Balkanlara inmesi ve Kasım 1940'ta Türkiye'nin bir Nazi-Sovyet pazarlığına konu edildiğinin öğrenilmesi üzerine Ankara, Barbarossa Harekâtı'ndan dört gün önce, 18 Haziran 1941'de Almanya'yla on yıllık bir saldırmazlık/dostluk antlaşması imzaladı.
Adana ve Kahire Konferansları: Müttefiklerin Savaşa Sokma Baskısı (1943) — Stalingrad'dan sonra Müttefikler Türkiye'yi savaşa sokmak için ardışık konferanslar düzenledi: Adana (Ocak-Şubat 1943), Moskova (Ekim 1943), Birinci ve İkinci Kahire ile Tahran (Kasım-Aralık 1943). Türkiye 'prensip olarak' kabul edip önkoşullara sığınarak zaman kazandı.
Kore'ye Asker Gönderilmesi (1950) — BM'nin çağrısı üzerine Menderes hükümeti, TBMM'ye ve muhalefete danışmadan 25 Temmuz 1950'de Kore'ye 4500 asker göndermeye karar verdi. Karar hem 1924 Anayasası tartışmasını başlattı hem de NATO üyeliği için kullanılan başlıca koz oldu.
İkili Anlaşmalar Düzeni ve Amerikan Üsleri (1954) — NATO üyeliğiyle birlikte ABD ile imzalanan ve çoğu TBMM'ye getirilmeyen ikili anlaşmalar; Amerikan askerî tesislerinin, vergi muafiyetlerinin ve yargı ayrıcalıklarının çerçevesini kurdu. 1960'ların ABD karşıtlığının kaynağı bu düzendir.
Bağdat Paktı ve Orta Doğu'da Yalnızlaşma (1955) — Türkiye ile Irak'ın 24 Şubat 1955'te imzaladığı Karşılıklı İşbirliği Antlaşması, ABD'nin Kuzey Kuşağı tasarımının bölgesel ayağıydı. Pakt Arap dünyasını kutuplaştırdı, Türkiye'yi emperyalizmin sözcüsü konumuna itti ve SSCB'nin bölgeye girişini kolaylaştırdı.
1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu (1958) — Plansız dışa açılmanın yarattığı döviz darboğazı 1958'de patladı. Hükümet 4 Ağustos 1958'de IMF'ye ilk niyet mektubunu verdi; dolar fiilen 2,80'den 9 TL'ye çıkarıldı, 250 milyon dolar yeni kredi sağlandı, 600 milyon dolarlık borç ertelendi.
Küba Füze Bunalımı ve Jüpiter Füzelerinin Sökülmesi (1962) — SSCB, Küba'ya yerleştirdiği füzeleri ancak Türkiye'deki Jüpiterlerin sökülmesi karşılığında geri çekeceğini bildirdi. Kennedy ile Kruşçev arasındaki gizli pazarlık sonucu Jüpiterler Nisan 1963'te söküldü; Ankara, kendi toprağını ilgilendiren kararı sonradan öğrendi.
Ankara Anlaşması: Türkiye-AET Ortaklığı (1963) — Yunanistan'ın AET'ye başvurusundan 16 gün sonra kapıyı çalan Türkiye, dört yıllık zorlu bir pazarlığın ardından 12 Eylül 1963'te Ankara Anlaşması'nı imzaladı: hazırlık, geçiş ve son dönemden oluşan, gümrük birliğine ve 28. maddeyle tam üyelik incelemesine açılan süresiz bir ortaklık.
Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964) — Başkan Johnson, İnönü'ye gönderdiği mektupta Kıbrıs'a müdahalede Amerikan silahlarının kullanılamayacağını ve olası bir Sovyet saldırısında NATO'nun Türkiye'yi savunma yükümlülüğünün tartışmalı olabileceğini bildirdi. Müdahale durdu, çok yönlülük arayışı başladı.
Robert Komer'in ODTÜ Ziyareti ve Makam Aracının Yakılması (1969) — ABD'nin Ankara Büyükelçisi, Vietnam'da 'Phoenix' operasyonunu yönetmiş CIA kökenli Robert Komer'in 6 Ocak 1969'daki ODTÜ ziyaretinde makam aracı rektörlük önünde yakıldı. Büyükelçi geri çekildi; Nixon dört ay sonra Komer'i Ankara'dan çekmek zorunda kaldı.
Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması (1971) — ABD'ye giren eroinin yüzde 80'inin Türkiye kaynaklı olduğu iddiasıyla yürütülen Nixon kampanyası sonucu Erim hükümeti Haziran 1971'de haşhaş ekimini tümüyle yasakladı. Ecevit-Erbakan koalisyonu 1 Temmuz 1974'te yasağı kaldırdı; Kongre yaptırım kararlarıyla yanıt verdi.
Ege Sorununun Doğuşu: Kıta Sahanlığı, Karasuları ve Hora Krizi (1976) — 1973'te TPAO'ya verilen arama ruhsatlarıyla açılan Ege kıta sahanlığı anlaşmazlığı, 6 Ağustos 1976'da Hora araştırma gemisinin 11 savaş gemisi eşliğinde denize açılmasıyla savaş eşiğine geldi; kriz BM ve Uluslararası Adalet Divanı'na taşındı.
Carter Doktrini ve 'Yeşil Kuşak' Stratejisi (1980) — ABD Başkanı Carter'ın 23 Ocak 1980'de imzaladığı direktif, Basra Körfezi çıkarları için askerî güç kullanımını ilan etti. Brzezinski'nin 1977'de ortaya attığı, Sovyetleri güneyinden İslami hareketlerle kuşatmayı öngören 'Yeşil Kuşak' planının somutlaşmış hâliydi; Türkiye bu mimarinin merkez ortağıydı.
1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı (2003) — ABD'nin Irak'ı işgal harekâtı için Türkiye topraklarını kullanma talebi, 1 Mart 2003'te TBMM'de AK Parti milletvekillerinin de oylarıyla reddedildi. Kuzey cephesi kapanınca ABD Irak Kürtleriyle iş birliğine yöneldi; 1999'da zirveye çıkan Türkiye-ABD ilişkileri dibe vurdu.