← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Paris Antlaşması'nın baskısıyla ilan edilen ferman, Müslüman-gayrimüslim eşitliğini derinleştirdi; ama 'dışarıdan dayatılan reform' algısını da besledi.
Islahat Fermanı, doğrudan bir dış müzakere belgesinin — Paris Kongresi'nin — ürünüdür. Gayrimüslimlerin devlet memuru olabilmesini, ortak mahkemeleri, okul ve kilise açma hakkını düzenledi. Ancak bu adımlar Müslüman çoğunlukta tepki yarattı ve Osmanlı bütünlüğü söylemi ile modern eşit vatandaşlık ilkesi arasındaki gerilimi su yüzüne çıkardı. 'Dış baskılı reform' kalıbının en net örneğidir: reform içeriden isteniyor gibi sunulur ama tetikleyici dış müzakeredir. Bu çelişki, Genç Osmanlıların fermanı eleştirmesine zemin hazırladı. Ferman, Kırım Savaşı'nı sona erdiren Paris Antlaşması müzakerelerinin hemen öncesinde, Şubat 1856'da ilan edildi; bu zamanlama reformu Avrupa diplomatik baskısıyla ilişkilendirerek Müslüman tebaada 'dayatma' algısı yarattı. Mezhebe bağlı vergi muafiyetlerinin kaldırılması ve askerlik yükümlülüğünün paylaşılması gibi hükümler, yerel görevliler ve ulema tarafından büyük ölçüde uygulanmadı. (Kaynak: Davison, R. H. (1963). Reform in the Ottoman Empire, 1856-1876. Princeton University Press.)