← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Lozan görüşmeleri sürerken İzmir'de toplanan kongre, yeni devletin iktisadi doktrinini çizdi: yabancı sermayeye karşı 'milli iktisat', tüccar-çiftçi-işçi-sanayici uzlaşısı ve devletin ekonomiyi yönlendiren özne olması ilkesi 'Misak-ı İktisadî' ile ilan edildi.
Cumhuriyet ilan edilmeden sekiz ay önce, Lozan'da kapitülasyonların kaldırılması pazarlığı sürerken toplanan kongre, siyasi bağımsızlığın iktisadi bağımsızlıkla tamamlanması gerektiği tezini merkeze aldı. Yaklaşık 1135 delegenin katıldığı kongrede dört iktisadi grup (çiftçi, tüccar, sanayici, işçi) bir araya getirilerek 'sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış kütle' söyleminin iktisadi karşılığı kuruldu. Alınan kararlar — yerli sanayinin korunması, milli bankacılığın geliştirilmesi (1924 İş Bankası), Düyun-u Umumiye mirasına karşı iktisadi bağımsızlık vurgusu — Geç Osmanlı'nın 'mali bağımlılık' deneyimine doğrudan bir tepkiydi. Kongre kısa vadede liberal-özel girişimci bir çizgi öngörse de 1929 buhranıyla birlikte 1930'ların devletçi sanayileşmesine evrildi; bu yönüyle devletin iktisadın yönlendiricisi olduğu 'tepeden modernleşme' kalıbının ekonomik versiyonu olarak okunabilir. Eleştirel okumalar kongrenin sınıf uzlaşısı söyleminin, işçi taleplerini milli birlik adına geri plana iten korporatist bir çerçeve kurduğunu vurgular; kimi iktisat tarihçileri ise alınan kararların büyük ölçüde kâğıt üstünde kaldığını, fiili politikanın konjonktürle biçimlendiğini belirtir.