← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
TDK ve TTK'nın Kuruluşu
Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kurularak millî kimlik inşasının entelektüel araçları devlet çatısına alındı.
Bu sayfada
Harf Devrimi'nin ardından dili ve tarihi devlet aklıyla yeniden tanımlama projesi kurumsal bir form kazandı. 'Güneş-Dil Teorisi' ve 'Türk Tarih Tezi' gibi tartışmalı akademik çerçeveler bu kurumlar aracılığıyla üretildi. TTK ve TDK ikilisi yalnızca akademik kurumlar değil, yeni ulus-devletin meşruiyetini tarih ve dil üzerinden inşa eden ideolojik aygıtlardı. TTK'nın Türk Tarih Tezi, Anadolu'nun ezelden beri Türk yurdu olduğunu ve Türklerin medeniyetin beşiği olduğunu savunarak Batı'nın 'barbar' anlatısını tersine çevirmeyi amaçladı. TDK ise Dil Devrimi ve sonraki Güneş-Dil Teorisi ile dili Osmanlı-İslam mirasından arındırıp ulusal kimliğin taşıyıcısı hâline getirmeyi hedefledi. (Kaynak: Ersanlı, B. (2003). İktidar ve tarih: Türkiye'de 'resmî tarih' tezinin oluşumu (1929-1937) (3. baskı). İletişim Yayınları.)
Kaynaklar
Kilit kişiler: Mustafa Kemal Atatürk
Alt başlıklar
15 Nisan 1931 — Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin Kuruluşu. Türk Ocakları'nın kapatılmasının ardından Atatürk'ün direktifiyle Türk Tarih Tezi'ni geliştirmek üzere TTK'nın çekirdeği kuruldu.
2-11 Temmuz 1932 — Birinci Türk Tarih Kongresi. Türk Tarih Tezi öğretmenlere resmen sunuldu; aynı kongrede Atatürk'ün talebiyle bir dil cemiyeti kurulması kararlaştırıldı.
Atlasın nedensellik tezleri
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın gelen bağlantı tezleri:
- Cumhuriyet'in İlanı (1923) — Ulus-devlet inşası, dil ve tarih kurumlarıyla milli kimlik mühendisliğini doğurdu.
Örüntüler
Aynı örüntüyü paylaşan olaylar
- Yunan Bağımsızlık Savaşı (1821)
- Vaka-i Hayriye, Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması (1826)
- Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu) (1839)
- Kırım Savaşı ve İlk Dış Borçlanma (1853)
- Islahat Fermanı (1856)
- I. Meşrutiyet, Kanun-i Esasi (1876)
- Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919)
- Cumhuriyet'in İlanı (1923)
- Harf Devrimi ve Kültürel Reformlar (1928)
- Serbest Cumhuriyet Fırkası ve Menemen Olayı (1930)
Paralel okumalar
Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.
- Şark Islahat Planı (1925) ⇄ TDK ve TTK'nın Kuruluşu (1932) — Şark Islahat Planı (1925) ile 1934 İskan Kanunu, aynı 'tasfiye-merkez' örüntüsünün iki halkasıdır: birincisi etnik mühendislik mantığını ku…
- Şapka ve Kılık-Kıyafet İnkılabı (1925) ⇄ TDK ve TTK'nın Kuruluşu (1932) — Şapka/Kılık-Kıyafet İnkılabı ile TDK/TTK'nın kuruluşu aynı 'modernleşme' örüntüsünün farklı düzlemlerdeki uygulamalarıdır: biri bedeni ve k…
Kaynaklardan okumalar
Ersanlı, 1992/2003 — İktidar ve Tarih: Resmî Tezin İnşası
Büşra Ersanlı, 1929-1937 arasını Türk Tarih Tezi'nin oluştuğu 'altın çağ' olarak ele alır ve tezin iktidarın siyasi yönelimleriyle iç içe geçtiğini gösterir. Birinci ve İkinci Tarih Kongreleri ile ders kitaplarını inceleyerek Âfet İnan, Yusuf Akçura, Reşit Galip ve Sadri Maksudi gibi figürlerin tarih yazımını ulus inşasının aracına dönüştürdüğünü ortaya koyar. TTK (1931) ve onu örnek alarak kurulan TDK (12 Temmuz 1932) böylece, dil ve tarih alanlarını modern ulus-devletin meşruiyet zemini hâline getiren kurumsal ikili olarak okunur.
📖 Ersanlı, B. (2003). İktidar ve tarih: Türkiye'de 'resmî tarih' tezinin oluşumu (1929-1937) (3. baskı). İletişim Yayınları. https://iletisim.com.tr/kitap/iktidar-ve-tarih/7684
Dönemin akışı
10 Haziran – 30 Ekim 1930 — Türk-Yunan Dostluğu: 1930 Ankara Sözleşmesi ve Venizelos Ziyareti. Mübadeleden doğan yerleşik (etabli) kavgası yedi yıl sonra 10 Haziran 1930 Ankara Sözleşmesi'yle kapandı; Venizelos'un Ekim ziyaretinde imzalanan üç anlaşma, yedi yıl önce savaşan iki ülke arasında ilk kez bir dostluk dönemi başlattı.
1920'ler–1930'lar — Çankaya Sofrası, devrimlerin atölyesi. Dil, tarih ve inkılap kararlarının Atatürk'ün sofrasında, 'kara tahta' başında tartışıldığı gayrıresmî atölye, esere adını da veren mekân.
1930–1934 — Devletçi Sanayileşme: TCMB · Sümerbank · Plan. 1929 Buhranı sonrası devletçilik zinciri: 1715 sayılı kanunla TCMB (1930, faaliyet 1931), 1933 Sümerbank ve 1934 Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile planlı sanayileşme resmî programa dönüştü.
9 Şubat 1934 — Balkan Antantı. Dört yıllık konferanslar dizisinin ardından Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya 9 Şubat 1934'te Atina'da Balkan Antantı Paktı'nı imzaladı. Pakt, adının çağrıştırdığının aksine esas olarak Bulgaristan'dan gelecek bir saldırıya karşı kurgulanmıştı.
Sık sorulanlar
TDK ve TTK'nın Kuruluşu ne zaman gerçekleşti? 1932. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Modernleşme / Reform” başlığı altında yer alır.
TDK ve TTK'nın Kuruluşu hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Cumhuriyet'in İlanı (1923). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.
TDK ve TTK'nın Kuruluşu atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Tepeden Modernleşme. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.