← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Tütünün üretiminden satışına kadar tekel hakkının yabancı sermayeli Reji Şirketi'ne devredilmesi; Düyun-u Umumiye ile aynı kıskaçta, devletin temel bir gelir kalemini ve fiilî kolluk yetkisini dış alacaklılara açan mali bağımlılık halkası.
20 Aralık 1881 Muharrem Kararnamesi'yle kurulan Düyun-u Umumiye'nin hemen ardından, 27 Mayıs 1883 tarihli sözleşmeyle Osmanlı devleti tütün gelirini, başını Viyana Kreditanstalt'ı (Avusturya), Berlin'de S. Bleichröder ve Bank-ı Osmani-i Şahane'nin (Anglo-Fransız sermaye) çektiği bankacı grubunun kurduğu 'Memalik-i Şahane Duhanları Müşterekü'l-Menfaa Reji Şirketi'ne (Régie) tekel olarak devretti. 30 yıllık imtiyaza dayanan şirket ekim, işleme ve satışın tümünü denetledi; üreticiye fiyat dayatma ve kaçakçılığı önleme adına silahlı kolcu birlikleri kurma yetkisi aldı. Bu kolcu örgütü, devlet dışı ama devletten yetki almış silahlı bir ağ olarak köylülerle çatışmalara girdi; on yıllar boyunca çok sayıda kişinin öldüğü olaylar yaşandı (rakamlar kaynaklara göre değişir). Eleştirel okumalara göre Reji, yalnız bir vergi düzenlemesi değil egemenliğin parça parça dışarıya devri sürecinin bir uzantısıydı; resmî/işlevselci savunmalar ise idareyi mali disiplin aracı olarak sunar. Yapısal olarak bu düğüm, 'mali bağımlılık' deseninin Düyun-u Umumiye ile ikiz halkasıdır ve bir devlet gelirinin dış denetime geçmesiyle iç egemenliğin aşınması örüntüsünü, bir yüzyıl sonra IMF programları ve kur krizlerinde yankılanacak biçimde önceler. Reji 1925'te, Cumhuriyet'in tütün tekelini millîleştirmesiyle (Tekel) tasfiye edilmiştir.