1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu

4 Ağustos 1958 · Toplumsal / Ekonomik Kriz

Plansız dışa açılmanın yarattığı döviz darboğazı 1958'de patladı. Hükümet 4 Ağustos 1958'de IMF'ye ilk niyet mektubunu verdi; dolar fiilen 2,80'den 9 TL'ye çıkarıldı, 250 milyon dolar yeni kredi sağlandı, 600 milyon dolarlık borç ertelendi.

Bu sayfada

1950-54 arasında bol para basılması, ithalatta serbestleşmenin yıkıcı etkileri, CHP'nin savaşta biriktirdiği döviz rezervlerinin 1,5 yılda erimesi ve tarımın gerilemesi sonucu darboğaza girildi. IMF 1954'te enflasyonist politikayı durdurmak için devalüasyon önerdi; seçim yılıydı ve Menderes reddetti. Devlet 1957'de dönemin deyişiyle "nal çivisi bile ithal edemeyecek" duruma düştü. Sonunda hükümet 4 Ağustos 1958'de IMF'ye ilk niyet mektubunu verdi ve çok büyük oranda devalüasyon yapmak zorunda kaldı: 1956'da 2,80'den 6 TL'ye çıkarmayı reddettiği dolar 9 TL'ye çıkarıldı; ancak yeni kur doğrudan uygulanmak yerine birçok işlemde eski kurun üzerine 6,20'lik bir vergi konularak yürütüldü. 250.000.000 dolarlık yeni kredi sağlandı, 600.000.000 dolarlık borç ertelendi; para basımı denetime alındı, KİT ürünlerine yüksek zamlar yapıldı, vergiler artırıldı. Türkiye hem IMF kotasını aşan miktarda borç alan hem de ödeme zamanı gelince erteleme talep eden ilk ülke oldu; 1958'de vadesi geçmiş borç miktarı neredeyse o yılın ihracatı kadardı. Dış borç, dönem başına göre 8,4 kat artarak 1 milyar doları aştı.

Kilit kişiler: Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

27 Mayıs Darbesi (1960) — Devalüasyon ve IMF programının yarattığı toplumsal maliyet, DP iktidarının son yıllardaki meşruiyet erozyonunu derinleştirdi.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Yüzyıl köprüleri

Döviz ve güven krizinden ortodoks programa dönüş

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu (1958) ⇄ 2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı (2001) — Plansız dışa açılmanın standart dizisi: kısa bir bolluk, ardından dış ticaret açığı, döviz darboğazı, IMF programı ve siyasi çöküş. 1958 bu…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 509 — Borçlanmanın Kötü Prototipi

Oran, 1958 bunalımını Türkiye'nin sonraki borç yönetiminin kalıbı olarak okur. Birincisi, artık farklı nitelikte bir dış borçlanma başlamıştı: «Aynen Osmanlı'da olduğu gibi, borç ödemek ve açık kapatmak için borç alınıyordu.» İkincisi, IMF'yle sürekli izlenecek yanlış politikalar 1958'de başladı: "geçici rahatlamalara dayanıp kamu harcamalarını başıboş bırakmak, IMF'yle anlaşmaya çok geç ve dolayısıyla da en olumsuz koşullarda varmak, alınan önlemleri çok geç ve yetersiz uygulamak, durum biraz düzelir gibi olunca da eski disiplinsizliğe dönmek ve atılan imzayı unutmak." Menderes rejimi 58 tıkanmasını aştıktan sonra IMF'ye verilen sözleri tutmadı. Sonucun toplumsal yüzü de ağırdı: yedek parça ithal edilemediği için tarlalar traktör enkazlarıyla doldu, köyler kentlere aktı ve sanayisiz bir kalkınma stratejisi altında gecekondulaşma başladı. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 509.)

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 493 — Rakamlarla 1945-1960 Bilançosu

Hikmet Uluğbay'ın hazırladığı tabloya dayanan değerlendirmeye göre dönemin üç göstergesi belirleyicidir. Birincisi, 1930'dan beri (1938 hariç) her yıl fazla veren dış ticaret bilançosu «ilk kez 1947'de 21,3 milyon dolar açık verdi ve bu açık her yıl muntazaman artarak dönem sonunda (1960) 147,4 milyon dolara ulaştı.» İkincisi, dış ticaretin GSMH'ye oranı 1952'ye kadar hızla arttı, 1954'e kadar yüksek kaldı, sonra düştü; ama bu düşüş bağımsızlaşmadan değil, tarımsal üretimin gerilemesinden ve dış kredi kaynaklarının kurumasından kaynaklanıyordu. Üçüncüsü, dış borç hesapları düzenli tutulmadığı için borç miktarı ilk kez 1958'de Türkiye IMF'ye başvurup erteleme isteyince resmen hesaplandı; kümülatif borç 1 milyar doları aştı ve bu, 1945'teki borca göre 8,4 kat artış demekti. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 493.)

Dönemin akışı

6–7 Eylül 1955 — 6–7 Eylül Olayları. İstanbul'da Rum, Ermeni ve Yahudi mülkleri ile ibadethanelerine yönelik organize kalabalık saldırıları yaşandı; çok sayıda mülk tahrip edildi, azınlık göçü hızlandı.

24 Şubat 1955 — Bağdat Paktı ve Orta Doğu'da Yalnızlaşma. Bağdat Paktı, Türkiye ile Irak’ın 24 Şubat 1955’te imzaladığı antlaşmayla başladı. Birleşik Krallık, Pakistan ve İran’ın katılmasıyla beş üyeli bir savunma iş birliğine dönüştü. ABD paktın tam üyesi olmadı.

11-19 Şubat 1959 — Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti. Türkiye ile Yunanistan 11 Şubat 1959’da Zürih’te uzlaştı; 19 Şubat’ta Londra’da Birleşik Krallık ile Kıbrıs Türk ve Rum toplumlarının liderleri de çözümü kabul etti. Belgeler bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin çerçevesini belirledi; devletin kuruluşu 16 Ağustos 1960’ta gerçekleşti.

27 Mayıs 1960 — 27 Mayıs Darbesi. Genç subaylar hükümeti devirdi; başbakan ve iki bakan idam edildi, ama beraberinde özgürlükçü 1961 Anayasası geldi.

Sık sorulanlar

1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu ne zaman gerçekleşti? 4 Ağustos 1958. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Toplumsal / Ekonomik Kriz” başlığı altında yer alır.

1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: 27 Mayıs Darbesi (1960).

1958 Devalüasyonu ve İlk IMF Niyet Mektubu atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Mali Bağımlılık, Ekonomik Çöküş, Blok Ekseni ve Göreli Özerklik, Dış Borç Sarmalı, İstikrar Programına Dönüş. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.