← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
1930 İkamet Antlaşmasının Feshi ve Yunan Uyrukluların Sınır Dışı Edilmesi
Bağlı ana olay: Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (5 Haziran 1964)
Kıbrıs'a çıkarma yapılamayacağı anlaşılınca Ankara elindeki kozları gözden geçirdi ve 16 Eylül 1964'te 1930 İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Antlaşmasını tek taraflı feshetti. 8.600 Yunan uyruklu ülkeyi terk etti; onlarla akraba Türk vatandaşı Rumlar da ayrıldı.
Bu sayfada
Kilit kişiler: İsmet İnönü
Atlasın nedensellik tezleri
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın gelen bağlantı tezleri:
- Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964) — Müdahalenin engellenmesi üzerine Ankara elindeki tek karşılık aracına yöneldi: 1930 İkamet Antlaşması feshedilerek Yunan uyruklular sınır dışı edildi.
Örüntüler
Aynı örüntüyü paylaşan olaylar
- Yunan Bağımsızlık Savaşı (1821)
- Vaka-i Hayriye, Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması (1826)
- 93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1877)
- Hamidiye Katliamları (1894–1896) (1894)
- Balkan Savaşları (1912)
- Bab-ı Âli Baskını, İttihatçı Darbesi (1913)
- I. Dünya Savaşı ve 1915 Olayları (1914)
- Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn (1925)
- Dersim Harekâtı (1937)
- Varlık Vergisi ve Savaş Yılları (1942)
Yüzyıl köprüleri
Kaynaklardan okumalar
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 750 — Dış Politikanın Faturasını İçerideki Azınlığa Kesmek
Kitap, 1964 bunalımının azınlıklar üzerindeki etkisini keskin bir çelişkiyle özetler: uluslararası kamuoyunda ılımlı ve uzlaşmacı bir politika sergileyen İnönü hükümeti, «en sert politikasını kendi Rum asıllı vatandaşlarına karşı yürüttü». Kararın gerekçesi de açıkça yazılır: «Kıbrıs'a askeri çıkarma yapılamayacağı anlaşıldıktan sonra Yunanistan'ı Kıbrıs konusunda ödün vermeye zorlamak için Ankara elinde bulunan kozları gözden geçirdi.» Patrikhane'nin sınır dışı edilmesinden vazgeçilince hedef, 1930 İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Antlaşmasına dayanarak Türkiye'de yaşayan 12.724 Yunan vatandaşı oldu. Antlaşma 16 Eylül 1964'te tek taraflı feshedildi, altı aylık bekleme süresi işletilmeden uygulamaya geçildi; 997 kişi doğrudan sınır dışı edildi, 7.603 kişinin ikamet süresi uzatılmadı. Kitabın hükmü nettir: «Sonuç olarak 8600 Yunan uyruklu kişi Türkiye'den ayrılmak zorunda kaldı.» (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 750.)
Bağlam: Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi
Başkan Johnson, İnönü'ye gönderdiği mektupta Kıbrıs'a müdahalede Amerikan silahlarının kullanılamayacağını ve olası bir Sovyet saldırısında NATO'nun Türkiye'yi savunma yükümlülüğünün tartışmalı olabileceğini bildirdi. Müdahale durdu, çok yönlülük arayışı başladı.
Dönemin akışı
12 Eylül 1963 — Ankara Anlaşması: Türkiye-AET Ortaklığı. Yunanistan'ın AET'ye başvurusundan 16 gün sonra kapıyı çalan Türkiye, dört yıllık zorlu bir pazarlığın ardından 12 Eylül 1963'te Ankara Anlaşması'nı imzaladı: hazırlık, geçiş ve son dönemden oluşan, gümrük birliğine ve 28. maddeyle tam üyelik incelemesine açılan süresiz bir ortaklık.
10 Ekim 1965 — Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi. 27 Mayıs sonrası dağılan Demokrat Parti tabanını toparlayan Adalet Partisi, 10 Ekim 1965 seçimlerinde oyların yaklaşık %53'ünü (240 milletvekili) alarak tek başına iktidara geldi; su işleri kökenli Süleyman Demirel, çok partili dönemin yeni merkez-sağ lideri olarak öne çıktı.
13 Şubat 1967 — DİSK'in Kuruluşu. Türk-İş'in apolitik çizgisini reddeden solcu sendikacıların kurduğu DİSK, 1970'ler işçi hareketinin ve devrimci gençlik mobilizasyonunun belkemiği oldu.
Sık sorulanlar
1930 İkamet Antlaşmasının Feshi ve Yunan Uyrukluların Sınır Dışı Edilmesi ne zaman gerçekleşti? 16 Eylül 1964. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Toplumsal / Ekonomik Kriz” başlığı altında yer alır. “Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi” (5 Haziran 1964) olayının alt başlığıdır.
1930 İkamet Antlaşmasının Feshi ve Yunan Uyrukluların Sınır Dışı Edilmesi hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.
1930 İkamet Antlaşmasının Feshi ve Yunan Uyrukluların Sınır Dışı Edilmesi atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Azınlığın Rehin Alınması, Etnik-Dinsel Fay Hattı, Tasfiye ve İdam. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.