Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi

5 Haziran 1964 · Dış Politika / Savaş

Başkan Johnson, İnönü'ye gönderdiği mektupta Kıbrıs'a müdahalede Amerikan silahlarının kullanılamayacağını ve olası bir Sovyet saldırısında NATO'nun Türkiye'yi savunma yükümlülüğünün tartışmalı olabileceğini bildirdi. Müdahale durdu, çok yönlülük arayışı başladı.

Bu sayfada

Aralık 1963'teki "Kanlı Noel" saldırılarından sonra Ankara'nın ABD'den beklediği baskı gelmeyince, TBMM 16 Mart 1964'te hükümete adaya müdahale yetkisi verdi; üç girişim sonuçsuz kaldı. Haziran başında hazırlıklar tamamlanmışken gelen mektup, Türkiye'yi "muhtıra niteliğinde" bir metinle karşı karşıya bıraktı. Johnson özetle şunları vurguluyordu: Türkiye ABD'ye danışmadan böyle bir karar almamalıdır; müdahale garanti anlaşmasının yasakladığı taksime yol açacaktır; iki NATO üyesini karşı karşıya getirecektir; SSCB'nin doğrudan karışması halinde müttefiklerin Türkiye'yi savunma yükümlülüğü tartışılabilir; ve Temmuz 1947 anlaşmasının IV. maddesi gereğince Amerikan askeri malzemesinin bu amaçla kullanılmasına ABD muvafakat etmemektedir. İnönü 13 Haziranda çok daha uzun bir cevap yolladı; mesajın "hayal kırıcı" olduğunu, NATO'nun bünyesi «saldırganın iddialarına kapılacak kadar zayıfsa gerçekten tedaviye muhtaç demektir» diye yazdı ve Yunanistan'a 'ahde vefa' kuralının hatırlatılmasını istedi. İnönü 22 Haziranda Washington'da Johnson'la görüştü, ortak bildiride Londra ve Zürich anlaşmalarının yürürlükte olduğu kabul edildi. Mektubun içeriği 1,5 yıl gizli tutuldu ve 13 Ocak 1966'da Hürriyet'e sızdırıldı. Kitaba göre sonuçlar kalıcı oldu: NATO'nun güvenlik sağlayıp sağlamadığı tartışıldı, Türkiye SSCB ve Üçüncü Dünya'ya açıldı, Vietnam politikası desteklenmedi, MLF'den çekildi, yerli silah sanayii ve çıkarma yeteneği gündeme geldi.

Kilit kişiler: İsmet İnönü, Feridun Cemal Erkin

Alt başlıklar

16 Eylül 1964 — 1930 İkamet Antlaşmasının Feshi ve Yunan Uyrukluların Sınır Dışı Edilmesi. Kıbrıs'a çıkarma yapılamayacağı anlaşılınca Ankara elindeki kozları gözden geçirdi ve 16 Eylül 1964'te 1930 İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Antlaşmasını tek taraflı feshetti. 8.600 Yunan uyruklu ülkeyi terk etti; onlarla akraba Türk vatandaşı Rumlar da ayrıldı.

15 Kasım 1967 — 1967 Kıbrıs Bunalımı: Geçitkale-Boğaziçi ve Vance Arabuluculuğu. Demirel-Kollias zirvesinin başarısızlığından sonra Grivas'ın Geçitkale ve Boğaziçi'ne saldırısı Türkiye'yi müdahale kararına götürdü; ancak çıkarma araçlarının bulunmadığı ortaya çıkınca kriz Vance arabuluculuğuyla masada çözüldü ve 1974'ün askerî hazırlığı başladı.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti (1959) — Kıbrıs Cumhuriyeti'nin anayasal düzeninin 1963'te çökmesi, Türkiye'yi garantörlük hakkına dayanan müdahale eşiğine getirdi.
Küba Füze Bunalımı ve Jüpiter Füzelerinin Sökülmesi (1962) — İttifak içinde 'danışılmama' deneyimi, iki yıl sonra gelen mektubun yarattığı şoku ve tepkiyi büyüttü.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi (1965) — Mektubun yarattığı kamuoyu tepkisi, çok yönlü dış politika arayışını meşrulaştırdı ve Demirel dönemini bu çerçevede biçimlendirdi.
Robert Komer'in ODTÜ Ziyareti ve Makam Aracının Yakılması (1969) — İttifakın güvenilirliğine dair kırılma, üniversite gençliğinde Amerikan varlığına yönelen protesto dalgasının fikri zeminini kurdu.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ⇄ Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964) — Türk dış politikasının iki uç deneyimi: 1936'da uluslararası konjonktür okunarak masada egemenlik kazanıldı, 1964'te aynı masada müttefikin…
Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964) ⇄ Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması (1971) — Müttefikin talebine direnme kapasitesi iç rejimin özgürlük düzeyine bağlıdır: 1964'te kamuoyunun ağırlığı Ankara'ya sert cevap yazdırdı, 19…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 705 — Mektubun Dili: 'Uzlaşır Bulmuyorum'

Johnson'un 5 Haziran 1964 tarihli mektubu, kitabın deyişiyle muhtıra niteliğindedir ve şu cümlelerle başlar: «Türkiye hükümetinin Kıbrıs'ın bir kısmını askeri kuvvetle işgal etmek üzere müdahalede bulunmaya karar vermeyi tasarladığı hakkında Büyükelçi Hare aracılığıyla sizden ve Dışişleri Bakanınızdan aldığım haber beni ciddi surette endişeye sevk etmektedir. En dostane ve açık şekilde belirtmek isterim ki, geniş çapta sonuçlar doğurabilecek böyle bir hareketin Türkiye tarafından izlenmesini, hükümetinizin bizimle önceden tam bir danışmada bulunmak yönündeki taahhüdü ile uzlaşır bulmuyorum.» Metin ayrıca Temmuz 1947 anlaşmasının IV. maddesine dayanarak Amerikan askeri malzemesinin Kıbrıs'ta kullanılmasına muvafakat edilmediğini bildiriyordu. Kitabın değerlendirmesine göre ABD, «sadık müttefiki Türkiye'yi, müdahale dolayısıyla gerçekleşebilecek olası bir Sovyet saldırısı karşısında koruyamayabileceğini ima» etmişti. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 704.)

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 707 — Mektubun Uzun Vadeli Sonuçları

Çağrı Erhan, Johnson Mektubunun sonuçlarını altı başlıkta toplar. Sovyet saldırısı karşısında Türkiye'nin savunulmayabileceğinin ima edilmesi, NATO'nun güvenliği ne kadar sağladığı sorusunu kamuoyuna taşıdı ve üyelikten ayrılmayı savunan görüşler «daha önceki dönemlerde hiç olmadığı kadar destek bulmaya başladı». Mektup, «Türk dış politikasının çok yönlülüğe geçişi sürecinde çok önemli bir kilometre taşı oldu»; Türkiye başta SSCB ve Üçüncü Dünya olmak üzere uzun yıllardır en alt düzeyde tuttuğu ilişkileri geliştirmenin yollarını aradı. ABD girişimleri artık gözü kapalı desteklenmedi; Eylül 1965'te BM Genel Kurulunda Vietnam'da kuvvet kullanılmasına karşı çıkıldı. İkili anlaşmalar gözden geçirilerek 1969'da OSİA çatısında toplandı, MLF'e katılmaktan vazgeçildi ve ordudaki silahların büyük bölümünün ABD kaynaklı olmasının sakıncası görülerek tedarik kaynaklarının çeşitlendirilmesine, yerli silah sanayiine ve donanmanın çıkarma yeteneğine önem verildi. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 707.)

Dönemin akışı

Ekim 1962 – Nisan 1963 — Küba Füze Bunalımı ve Jüpiter Füzelerinin Sökülmesi. SSCB, Küba'ya yerleştirdiği füzeleri ancak Türkiye'deki Jüpiterlerin sökülmesi karşılığında geri çekeceğini bildirdi. Kennedy ile Kruşçev arasındaki gizli pazarlık sonucu Jüpiterler Nisan 1963'te söküldü; Ankara, kendi toprağını ilgilendiren kararı sonradan öğrendi.

12 Eylül 1963 — Ankara Anlaşması: Türkiye-AET Ortaklığı. Yunanistan'ın AET'ye başvurusundan 16 gün sonra kapıyı çalan Türkiye, dört yıllık zorlu bir pazarlığın ardından 12 Eylül 1963'te Ankara Anlaşması'nı imzaladı: hazırlık, geçiş ve son dönemden oluşan, gümrük birliğine ve 28. maddeyle tam üyelik incelemesine açılan süresiz bir ortaklık.

10 Ekim 1965 — Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi. 27 Mayıs sonrası dağılan Demokrat Parti tabanını toparlayan Adalet Partisi, 10 Ekim 1965 seçimlerinde oyların yaklaşık %53'ünü (240 milletvekili) alarak tek başına iktidara geldi; su işleri kökenli Süleyman Demirel, çok partili dönemin yeni merkez-sağ lideri olarak öne çıktı.

13 Şubat 1967 — DİSK'in Kuruluşu. Türk-İş'in apolitik çizgisini reddeden solcu sendikacıların kurduğu DİSK, 1970'ler işçi hareketinin ve devrimci gençlik mobilizasyonunun belkemiği oldu.

Sık sorulanlar

Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi ne zaman gerçekleşti? 5 Haziran 1964. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Dış Politika / Savaş” başlığı altında yer alır.

Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti (1959), Küba Füze Bunalımı ve Jüpiter Füzelerinin Sökülmesi (1962). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi (1965), Robert Komer'in ODTÜ Ziyareti ve Makam Aracının Yakılması (1969).

Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Blok Ekseni ve Göreli Özerklik, Statükoculuk ve Dengecilik. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.