Etnik-Dinsel Fay Hattı — Örüntü

Etnik/mezhepsel gerilimlerin kitlesel şiddete, isyana ya da derin kutuplaşmaya dönüşmesi.

Türkiye'nin Kürt-Türk, Alevi-Sünni ve gayrimüslim-Müslüman eksenlerindeki yapısal gerilimleri dönemsel olarak alevlenir. Geç Osmanlı'dan Şeyh Said ve Dersim'e, 6–7 Eylül'den Maraş ve Sivas'a, PKK çatışmasından 28 Şubat'a uzanan bu kalıp kalıcı çözüme kavuşmaz; her dönem yeniden biçim değiştirir.

Bu liste atlasın seçilmiş kayıtlarını gösterir; tarihsel olay sıklığı veya tekrar oranı değildir.

Bu editoryal etiketi paylaşan atlas kayıtları

Yunan Bağımsızlık Savaşı (1821) — Osmanlı tarihinin ilk büyük milliyetçi ayrılma savaşı; Rum milletinin bağımsız devlet kurması, Balkanlar'da ardı ardına gelecek etnik ayrışmaların modeli oldu.
93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1877) — Rusya'ya karşı uğranan ağır yenilgi büyük toprak kayıplarına ve yüz binlerce Müslüman mültecinin Anadolu'ya göçüne yol açtı; Abdülhamid bu yenilgiyi meclisi süresiz kapatmak için kullandı.
Hamidiye Katliamları (1894–1896) (1894) — Orta Anadolu ve Doğu'da çok sayıda Ermeni'nin hayatını kaybettiği kitlesel şiddet olayları, Hamidiye döneminin etnik-dinsel fay hattını en yoğun biçimde açığa çıkardı.
Balkan Savaşları (1912) — İki aşamalı savaşta Osmanlı, Balkanlar'daki neredeyse tüm Avrupa topraklarını yitirdi; yüz binlerce Müslüman mülteci Anadolu'ya aktı ve İttihatçı radikalleşme zirveye çıktı.
I. Dünya Savaşı ve 1915 Olayları (1914) — Osmanlı'nın Almanya safında savaşa girmesi; Sarıkamış felaketi, Çanakkale direnişi ve Doğu Anadolu Ermenilerinin tehciriyle iç içe geçen bir felaket zinciri yaşandı.
Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn (1925) — Doğu'da patlak veren Kürt-dinî temelli ayaklanma bastırıldı; Takrir-i Sükûn Kanunu hem isyanı hem de muhalefeti tasfiye etmek için kullanıldı.
Dersim Harekâtı (1937) — Dersim (Tunceli) bölgesindeki silahlı direnci kırmak için yürütülen askerî harekât, çok sayıda kişinin ölümüne ve zorunlu göçe yol açtı.
Varlık Vergisi ve Savaş Yılları (1942) — Savaş koşullarında çıkarılan Varlık Vergisi, başta gayrimüslim azınlıklar olmak üzere tüccar sınıfını ağır ve orantısız biçimde vergilendirdi; ödeyemeyenler çalışma kamplarına sevk edildi.
6–7 Eylül Olayları (1955) — İstanbul'da Rum, Ermeni ve Yahudi mülkleri ile ibadethanelerine yönelik organize kalabalık saldırıları yaşandı; çok sayıda mülk tahrip edildi, azınlık göçü hızlandı.
Sağ-Sol Çatışması ve Toplumsal Şiddet (1975) — Ülkücü gruplar ile devrimci sol arasında tırmanan sokak çatışmaları, suikastlar ve katliamlar Türkiye'yi fiili bir iç savaşa sürükledi.
PKK Çatışmasının Başlaması (1984) — PKK'nın 1984'te başlattığı silahlı eylemler, Türkiye'nin 1990'lar boyunca sürecek ve on binlerce insanın hayatını kaybedeceği uzun çatışma dönemini başlattı.
Sivas Madımak Olayları (1993) — Sivas'ta bir kültür festivali katılımcılarını barındıran Madımak Oteli'nin ateşe verilmesiyle 35 kişi hayatını kaybetti; olay Alevi-Sünni geriliminin ve devletin koruma yükümlülüğünün sembolü oldu.
28 Şubat, Post-Modern Darbe (1997) — MGK'nın 'irtica karşıtı' kararları ve koordineli baskı, Refah-Yol hükümetini istifaya zorladı; bu süreç 'post-modern darbe' olarak adlandırıldı.
Hrant Dink Suikastı (2007) — Agos gazetesi kurucusu Hrant Dink İstanbul'da silahlı saldırıyla öldürüldü; güvenlik ihmali ve koordinasyon iddiaları yargıyı yıllarca meşgul etti.
Kobani Protestoları (2014) — IŞİD'in Kobani kuşatması sırasında Türkiye'nin pasif tutumuna tepki gösteren Kürt protestolarında 40'tan fazla kişi hayatını kaybetti.
Çözüm Süreci (Kürt Açılımı) (2013) — PKK ile silahların susması ve müzakere için yürütülen resmi çözüm süreci; Kürt meselesinde çatışma yerine siyaset arayışının en ileri evresi.
Çözüm Sürecinin Sonu ve Çatışmanın Yeniden Başlaması (2015) — 7 Haziran 2015 seçiminin ardından çözüm süreci fiilen sona erdi; Suruç saldırısı ve sonrasında çatışma şehir merkezlerine taşınarak yeniden başladı.
Bedirhan Bey İsyanı ve Botan Emirliği'nin İlgası (1847) — Tanzimat'ın doğrudan idare ve merkezileşme siyasetine direnen Cizre-Botan Emiri Bedirhan Bey 1847'de teslim olarak Girit'e sürüldü; Kürt emirlik düzeni tasfiye edildi.
Teşkilat-ı Mahsusa'nın Kurulması (1913) — İttihat ve Terakki bünyesinde kurulan gizli/özel örgüt, gayrinizami harp, istihbarat ve sınır operasyonlarında görev aldı.
Adana Olayları (1909) (1909) — II. Meşrutiyet'in ilk yılında Adana ve çevresinde Ermeni nüfusa yönelen, on binlerce kişinin öldüğü kitlesel şiddet; 1894–96 Hamidiye katliamları ile 1915 tehcir-kıyım olayları arasında etnik fay hattının kanlı ara halkası.
Şark Islahat Planı (1925) — Şeyh Said İsyanı'nın bastırılmasının ardından Bakanlar Kurulu'nca kabul edilen plan, doğu illeri için kapsamlı bir asimilasyon, iskân ve denetim programı çizdi; umumi müfettişlikler, mecburi iskân ve Türkçe dışındaki dillerin kamusal kullanımının kısıtlanması bu çerçevede gündeme getirildi.
Gazi Mahallesi Olayları (1995) — İstanbul Gazi Mahallesi'nde kahvehanelere düzenlenen silahlı saldırının ardından çoğunluğu Alevi olan mahalleli sokağa döküldü; günlerce süren olaylarda güvenlik güçlerinin müdahalesi sonucu çok sayıda kişi yaşamını yitirdi. Olay, Alevi-devlet ilişkisinde Sivas'ı izleyen ikinci büyük kırılma olarak değerlendirilir.
HDP'li Belediyelere Kayyum ve Demirtaş'ın Tutuklanması (2016) — OHAL ortamında dokunulmazlıkların kaldırılmasının ardından HDP eş genel başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ ile çok sayıda milletvekili 'terör' suçlamalarıyla tutuklandı; onlarca HDP/DBP'li belediyeye kayyum atanarak seçilmiş Kürt yerel yönetimleri merkezden el değiştirdi.
Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti (1959) — Türkiye ile Yunanistan 11 Şubat 1959’da Zürih’te uzlaştı; 19 Şubat’ta Londra’da Birleşik Krallık ile Kıbrıs Türk ve Rum toplumlarının liderleri de çözümü kabul etti. Belgeler bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin çerçevesini belirledi; devletin kuruluşu 16 Ağustos 1960’ta gerçekleşti.
Kıbrıs Türk Federe Devleti'nin İlanı (1975) — ABD silah ambargosunun başlamasından bir hafta sonra ilan edilen KTFD, 1974'te kurulan fiilî askerî denetimi hukuksal bir çerçeveye oturtma girişimiydi; ardından gelen toplumlararası görüşmeler 1977 ve 1979 anlaşmalarına rağmen somut çözüm üretmedi.
ASALA ve Türk Diplomatlarına Suikast Dalgası (1975) — 1973'te Los Angeles'te iki Türk diplomatın öldürülmesiyle yeniden alevlenen intikam davası, 1975'te Beyrut'ta kurulan ASALA ile Taşnak'ın JCAG'ı arasında Türk diplomatlarının hayatı üzerinden yürüyen bir rekabete dönüştü; Esenboğa ve Orly'den sonra örgüt 1980'lerin ortasında dağıldı.
Zürih Protokolleri ve Futbol Diplomasisi (2009) — İsviçre arabuluculuğunda yürütülen ve iki milli maçla simgeleşen Türkiye-Ermenistan normalleşmesi 10 Ekim 2009'da Zürih'te imzalanan iki protokolle zirveye çıktı; Dağlık Karabağ şartı ve Erivan'ın anayasa mahkemesi kararı süreci kilitledi, protokoller 2015'te geri çekildi.
IŞİD'in Yükselişi ve Türkiye (2014) — Irak'ın işgali, ordunun lağvı ve "Baas'tan arındırma" siyasetiyle doğan boşlukta büyüyen Irak İslam Devleti, 2013'te IŞİD adını aldı. Ocak 2014'te Rakka'yı, 10 Haziran 2014'te Musul'u ele geçirdi; Türkiye başkonsolosluk personelinin rehin alınmasıyla doğrudan taraf hâline geldi.