Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi

10 Ekim 1965 · Anayasa / Rejim

27 Mayıs sonrası dağılan Demokrat Parti tabanını toparlayan Adalet Partisi, 10 Ekim 1965 seçimlerinde oyların yaklaşık %53'ünü (240 milletvekili) alarak tek başına iktidara geldi; su işleri kökenli Süleyman Demirel, çok partili dönemin yeni merkez-sağ lideri olarak öne çıktı.

Bu sayfada

1961'de kurulan Adalet Partisi, kapatılan Demokrat Parti'nin köylü-esnaf-taşra koalisyonunu ve 'milli irade' söylemini devraldı; 1964'te genel başkanlığa seçilen Süleyman Demirel partiyi 27 Mayıs'ın bürokratik-askeri vesayetine karşı bir sivil siyaset hattına oturttu. 10 Ekim 1965 seçimlerinde AP oyların yaklaşık %53'ünü alıp 240 milletvekiliyle tek başına çoğunluğu elde ederek hükümeti kurdu; bu, DP-AP hattında merkez-sağ iktidarın seçim yoluyla yeniden tahkimidir. Demirel dönemi barajların, yolların ve sanayileşmenin simgesel olarak öne çıkarıldığı bir 'tepeden kalkınma' söylemiyle anılır; aynı zamanda 1961 Anayasası'nın açtığı özgürlük alanından yararlanan sol yükselişe karşı muhafazakâr bir set işlevi gördü. Eleştirel okumalara göre AP iktidarı, 1970'lerde derinleşecek sağ-sol kutuplaşmanın kurumsal zeminlerinden birini hazırladı; sağ ile sol/devrimci hareket arasındaki gerilim bu dönemde belirginleşti. Demirel'in siyasi üslubu, sandık meşruiyetini askeri-bürokratik vesayete karşı bir kalkan olarak kullanması, sonraki on yılların merkez-sağ geleneğine model oldu.

Kilit kişiler: Süleyman Demirel, İsmet İnönü, Alparslan Türkeş

Alt başlıklar

11 Şubat 1961 — Adalet Partisi'nin Kuruluşu. 27 Mayıs'tan sonra emekli orgeneral Ragıp Gümüşpala önderliğinde kurulan AP, kapatılan Demokrat Parti'nin siyasi mirasçısı olarak konumlandı ve hızla merkez-sağın ana adresi hâline geldi.

28 Kasım 1964 — Demirel'in AP Genel Başkanlığına Seçilmesi. Su işleri kökenli teknokrat Süleyman Demirel partinin başına geçerek AP'yi 'kalkınmacı' ve sivil-iradeci bir söyleme oturttu; bu liderlik geçişi merkez-sağın kişiselleşen yeni evresini başlattı.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950) — 27 Mayıs'la tasfiye edilen DP'nin köylü-esnaf-taşra koalisyonu ve 'milli irade' söylemi, AP eliyle yeniden örgütlenerek merkez-sağ iktidarın 1965'te sandıkla geri dönüşünü mümkün kıldı.
27 Mayıs Darbesi (1960) — Darbenin DP'yi tasfiye edip bıraktığı merkez-sağ boşluğu, AP'nin 1965'te bu tabanı toplayıp tek başına iktidara gelmesinin zeminini açtı.
Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964) — Mektubun yarattığı kamuoyu tepkisi, çok yönlü dış politika arayışını meşrulaştırdı ve Demirel dönemini bu çerçevede biçimlendirdi.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) — AP iktidarının muhafazakâr-Batıcı çizgisi ve 6. Filo'ya izin veren NATO yönelimi, üniversiteli devrimci gençliğin anti-emperyalist radikalleşmesini hızlandırdı.
Sağ-Sol Çatışması ve Toplumsal Şiddet (1975) — AP döneminde belirginleşen merkez-sağ/sol kamplaşması ve ülkücü-devrimci gerilimi, 1970'lerin yaygın sokak şiddetinin kurumsal-ideolojik zeminini kurdu.

Ara halkalar

Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.

Şubat–Nisan 1976 — Lockheed Rüşvet Skandalı ve Alpkaya Davası (Yargı kararı) — ABD Senatosu'nda Şubat 1976'da açığa çıkan Lockheed ödemelerinin Türkiye ayağı, F-104S alımları nedeniyle Hava Kuvvetleri Komutanı Emin Alpkaya'nın istifasına ve askerî mahkemede yargılanmasına yol açtı. Alpkaya beraat etti; Türkiye'de kimse mahkûm olmadı.
Şubat–Mayıs 1976 — Mobilya Yolsuzluğu ve Yahya Demirel Davası (Tartışmalı) — Başbakan Süleyman Demirel'in yeğeni Yahya Demirel'in mobilya diye sunta ihraç edip vergi iadesi aldığı iddiası 1976'da tutuklamaya ve CHP gensorusuna yol açtı; dava hükme bağlanmadan zamanaşımına uğradı.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950) ⇄ Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi (1965) — Merkez-sağ sürekliliğinin iki halkası: DP'nin tasfiyesinden sonra aynı taşra-dindar-esnaf koalisyonu ve 'milli irade' söylemi AP'de yeniden…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Fedayi, 2019 — Adalet Partisi'nin Birinci Dönemi: DP Mirası ve İstikrar

Cemal Fedayi, Adalet Partisi'ni Demokrat Parti'nin devamı niteliğinde, ilk yıllarda pasif bir çizgi izleyen merkez sağ bir parti olarak tanımlar. 1965-69 döneminde AP'nin tek başına iktidarda olduğu yıllarda iktisadi ilerleme sağlandığını, siyasal ve toplumsal istikrarın yakalandığını ve orduyla ilişkilerde ılımlı bir yolun izlendiğini vurgular. Yazara göre 1969'dan itibaren sosyo-ekonomik dönüşümlerin de etkisiyle parti güç kaybetmeye başlamış ve süreç 12 Mart 1971 muhtırasıyla sonuçlanmıştır.

📖 Fedayi, C. (2019). Adalet Partisi'nin birinci dönemi: 1961-1971. Muhafazakâr Düşünce, 16(57), 123-150. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/975908

Ahmad, 1977 — Demirel ve Türk Sağının Yeniden İnşası

Feroz Ahmad, Süleyman Demirel'in 1964'te genel başkanlığa gelişiyle Adalet Partisi'nin dağınık DP tabanını yeniden birleştirdiğini ve 1965 seçimlerinde milli bakiye sistemi altında tek başına iktidar sağladığını gösterir. Demirel, 'Demir kırat' imgesiyle DP geleneğinin meşru varisi olarak konumlanmış, ekonomik kalkınma ve özel sektör vurgusuyla taşra ve girişimci kesimleri bir araya getirmiştir. Ahmad'a göre bu dönem, askeri vesayet ile sivil çoğunlukçuluk arasındaki gerilimin yönetildiği görece istikrarlı bir merkez sağ modernleşme evresidir.

📖 Ahmad, F. (1977). The Turkish experiment in democracy, 1950-1975. C. Hurst & Co. https://dergipark.org.tr/tr/pub/history/issue/78719/1321284

Dönemin akışı

12 Eylül 1963 — Ankara Anlaşması: Türkiye-AET Ortaklığı. Yunanistan'ın AET'ye başvurusundan 16 gün sonra kapıyı çalan Türkiye, dört yıllık zorlu bir pazarlığın ardından 12 Eylül 1963'te Ankara Anlaşması'nı imzaladı: hazırlık, geçiş ve son dönemden oluşan, gümrük birliğine ve 28. maddeyle tam üyelik incelemesine açılan süresiz bir ortaklık.

5 Haziran 1964 — Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi. Başkan Johnson, İnönü'ye gönderdiği mektupta Kıbrıs'a müdahalede Amerikan silahlarının kullanılamayacağını ve olası bir Sovyet saldırısında NATO'nun Türkiye'yi savunma yükümlülüğünün tartışmalı olabileceğini bildirdi. Müdahale durdu, çok yönlülük arayışı başladı.

13 Şubat 1967 — DİSK'in Kuruluşu. Türk-İş'in apolitik çizgisini reddeden solcu sendikacıların kurduğu DİSK, 1970'ler işçi hareketinin ve devrimci gençlik mobilizasyonunun belkemiği oldu.

1968–1972 — Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML). 1968 dünya dalgası ve 1961 Anayasası'nın açtığı alanla üniversiteli devrimciler silahlı öncü örgütler kurdu; düzeni değiştirmeyi denediler, ağır biçimde bastırıldılar.

Sık sorulanlar

Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi ne zaman gerçekleşti? 10 Ekim 1965. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Anayasa / Rejim” başlığı altında yer alır.

Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950), 27 Mayıs Darbesi (1960), Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968), Sağ-Sol Çatışması ve Toplumsal Şiddet (1975).

Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Güç Merkezileşmesi, Tepeden Modernleşme, Toplumsal Kutuplaşma, Anayasal Kırılma, Seçimle İktidar Devri. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.