Tasfiye ve İdam — Örüntü

İktidar değişiminin ardından yenilen tarafın idam, sürgün ya da ağır yargıyla siyaset dışı edilmesi.

Osmanlı saray infazlarından Yassıada'ya, Deniz Gezmiş'in idamından 12 Eylül sonrası yargılamalara: galip taraf hukuku bir hesaplaşma aracına dönüştürür. İktidarın el değiştirmesi çoğu zaman bir tasfiyeyle mühürlenir.

Bu liste atlasın seçilmiş kayıtlarını gösterir; tarihsel olay sıklığı veya tekrar oranı değildir.

Bu editoryal etiketi paylaşan atlas kayıtları

Vaka-i Hayriye, Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması (1826) — II. Mahmud, yüzyıllık Yeniçeri Ocağı'nı tek bir harekâtla tasfiye ederek modern ordunun (Asakir-i Mansure) önünü açtı; reformların en büyük geleneksel engeli kaldırıldı.
Hamidiye Katliamları (1894–1896) (1894) — Orta Anadolu ve Doğu'da çok sayıda Ermeni'nin hayatını kaybettiği kitlesel şiddet olayları, Hamidiye döneminin etnik-dinsel fay hattını en yoğun biçimde açığa çıkardı.
Bab-ı Âli Baskını, İttihatçı Darbesi (1913) — Balkan yenilgisini bahane eden İTC liderliği hükümeti silahlı baskınla devirdi; Harbiye Nazırı öldürüldü, Enver-Talat-Cemal üçlü yönetimi kuruldu.
Dersim Harekâtı (1937) — Dersim (Tunceli) bölgesindeki silahlı direnci kırmak için yürütülen askerî harekât, çok sayıda kişinin ölümüne ve zorunlu göçe yol açtı.
Varlık Vergisi ve Savaş Yılları (1942) — Savaş koşullarında çıkarılan Varlık Vergisi, başta gayrimüslim azınlıklar olmak üzere tüccar sınıfını ağır ve orantısız biçimde vergilendirdi; ödeyemeyenler çalışma kamplarına sevk edildi.
27 Mayıs Darbesi (1960) — Genç subaylar hükümeti devirdi; başbakan ve iki bakan idam edildi, ama beraberinde özgürlükçü 1961 Anayasası geldi.
Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968) — 1968 dünya dalgası ve 1961 Anayasası'nın açtığı alanla üniversiteli devrimciler silahlı öncü örgütler kurdu; düzeni değiştirmeyi denediler, ağır biçimde bastırıldılar.
12 Mart Muhtırası (1971) — Ordu bir muhtırayla hükümeti istifaya zorladı; 'darbesiz darbe' ile yükselen toplumsal hareket bastırıldı, 1961 Anayasası budandı.
12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (1980) — Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.
Ergenekon ve Balyoz Davaları (2008) — Ordunun siyaset üzerindeki vesayetini kırmak için başlatılan davalar; zamanla AKP-Gülen ittifakının ortak bir iktidar aracına dönüştüğü ve delillerin sahteliği iddialarıyla yeniden görüldü.
İmamoğlu'nun Tutuklanması ve CHP Belediyelerine Operasyonlar (2025) — CHP'nin ön seçimle açıkladığı cumhurbaşkanı adayı İmamoğlu, diploma iptalinin ertesi günü 'yolsuzluk' ve 'terör' suçlamalarıyla gözaltına alınıp Silivri'ye gönderildi; ardından yirmiyi aşkın CHP'li belediye başkanı tutuklandı, Saraçhane'de başlayan kitlesel protestolar Türkiye'ye yayıldı.
CHP Mutlak Butlan Kararı, 38. Kurultayın İptali (2026) — Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 36. Hukuk Dairesi, CHP'nin 2023'teki 38. Olağan Kurultayını ve sonraki iki olağanüstü kurultayı 'mutlak butlan' ile iptal etti; Özgür Özel tedbiren görevden uzaklaştırıldı, eski genel başkan Kılıçdaroğlu ve dönemin organları göreve iade edildi.
Genel Af Kanunu (1974) — Ecevit-Erbakan koalisyonunun çıkardığı af, 12 Mart tutuklularını ve sol mahkûmları serbest bıraktı.
Mithat Paşa'nın Tasfiyesi ve Ölümü (1884) — Kanun-i Esasi'nin baş mimarı Mithat Paşa, Abdülaziz'in ölümü davasında Yıldız'da yargılanıp Taif'e sürüldü ve 1884'te orada öldü; anayasayı yapan ismin saray-yargı eliyle saf dışı edilmesi.
Yassıada Yargılamaları ve Menderes-Zorlu-Polatkan İdamları (1961) — 27 Mayıs sonrası Yassıada'da yargılanan DP yönetiminden Başbakan Menderes ile bakanlar Zorlu ve Polatkan idam edildi; seçilmiş bir hükümetin darbe sonrası özel mahkemeyle tasfiyesi.
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı (1972) — 12 Mart rejimi altında THKO önderleri Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan idam edildi; devrimci gençlik hareketinin sembolik olarak sehpada tasfiyesi.
Mustafa Suphi ve Onbeşler'in Öldürülmesi (1921) — Bakü'de kurulan TKP'nin başkanı Mustafa Suphi ve on dört yoldaşı, Anadolu'ya geçtikten sonra Trabzon açıklarında boğularak öldürüldü; olay Türkiye solunun kurucu şehit anlatısı oldu.
Bedirhan Bey İsyanı ve Botan Emirliği'nin İlgası (1847) — Tanzimat'ın doğrudan idare ve merkezileşme siyasetine direnen Cizre-Botan Emiri Bedirhan Bey 1847'de teslim olarak Girit'e sürüldü; Kürt emirlik düzeni tasfiye edildi.
İstiklâl Mahkemelerinin İkinci Dönemi (1925) — Takrir-i Sükûn sonrasında yeniden görevlendirilen Şark ve Ankara İstiklâl Mahkemeleri, isyan ve suikast dosyalarının yanında basın ve siyasi muhalefet davalarına da baktı; kararları olağan temyiz denetimine açık değildi.
Özel Yetkili Ağır Ceza Mahkemeleri (2004) — DGM'lerin kaldırılmasının ardından CMK 250–252 ve daha sonra TMK 10 çerçevesinde çalışan özel yetkili ağır ceza mahkemeleri, geniş kapsamlı güvenlik ve örgüt davalarına baktı; sistem 2012 ve 2014 reformlarıyla kademeli olarak kaldırıldı.
Kuleli Vak'ası (1859) — Subay, ulema mensubu ve memurlardan oluşan gizli Fedâiler Cemiyeti'nin Sultan Abdülmecid'i tahttan indirmeyi planladığı komplo, eyleme geçmeden 14 Eylül 1859'da ihbarla ortaya çıkarıldı; birçok tarihçi bunu Osmanlı'nın modern döneminde örgütlü saray/darbe komplosunun erken belgelenmiş örneklerinden biri olarak değerlendirir.
Şark Islahat Planı (1925) — Şeyh Said İsyanı'nın bastırılmasının ardından Bakanlar Kurulu'nca kabul edilen plan, doğu illeri için kapsamlı bir asimilasyon, iskân ve denetim programı çizdi; umumi müfettişlikler, mecburi iskân ve Türkçe dışındaki dillerin kamusal kullanımının kısıtlanması bu çerçevede gündeme getirildi.
Şapka ve Kılık-Kıyafet İnkılabı (1925) — Şapka Kanunu (25 Kasım 1925) fesi yasaklayıp Batı tipi şapkayı zorunlu kıldı; beş gün sonra tekke ve zaviyelerin kapatılmasıyla kıyafet ve simgeler üzerinden topluma görünür bir laik-modern biçim dayatıldı. Bazı kentlerde çıkan protestolar İstiklal Mahkemelerinde ağır cezalar ve idamlarla bastırıldı.
HDP'li Belediyelere Kayyum ve Demirtaş'ın Tutuklanması (2016) — OHAL ortamında dokunulmazlıkların kaldırılmasının ardından HDP eş genel başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ ile çok sayıda milletvekili 'terör' suçlamalarıyla tutuklandı; onlarca HDP/DBP'li belediyeye kayyum atanarak seçilmiş Kürt yerel yönetimleri merkezden el değiştirdi.