← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
NATO üyeliğiyle birlikte ABD ile imzalanan ve çoğu TBMM'ye getirilmeyen ikili anlaşmalar; Amerikan askerî tesislerinin, vergi muafiyetlerinin ve yargı ayrıcalıklarının çerçevesini kurdu. 1960'ların ABD karşıtlığının kaynağı bu düzendir.
17 Ekim 1951 tarihli Ortak Güvenlik Anlaşması mektup teatisiyle yapıldı ve TBMM'den geçirilirken başlığı bir ekonomik işbirliği anlaşmasını tadil eden kanun biçimine sokularak siyasal ve askerî niteliğine hiçbir atıfta bulunulmadı. Türkiye böylece daha NATO üyesi olmadan ABD'nin askerî girişimlerini destekleme yükümlülüğü altına girdi. 19 Haziran 1951 tarihli NATO Kuvvetler Statüsü Sözleşmesine (SOFA) Türkiye 25 Ağustos 1952'de imza koydu, 20 Mart 1954'te onayladı. Sözleşmenin 7. maddesi, resmî görevlerin yerine getirilmesi sırasında işlenen suçlarda öncelikli yargı yetkisini gönderen devlete bırakıyordu; suçun niteliği tanımlanmamış, sanığın görevli olup olmadığını kimin saptayacağı düzenlenmemişti. 28 Temmuz 1956 tarihli ek anlaşmayla bu saptama yetkisi Türkiye'deki ABD komutanına verildi ve Adalet Bakanlığı genelgesiyle savcılıklar JUSMMAT başkanının beyanını esas almaya başladı. 23 Haziran 1954 tarihli Askerî Tesisler Anlaşması Bakanlar Kurulu yetkisine dayanılarak imzalandı, uygulama anlaşması sayılarak TBMM'ye hiç getirilmedi ve içeriği uzun süre gizli tutuldu; bir bölümü 1970'te Haydar Tunçkanat'ın kitabıyla açıklandı. Hangi tesisin nerede kurulacağı açık bırakılmıştı. 24 Haziran 1954 vergi muafiyetleri anlaşması ve 10 Haziran 1955 Atom Enerjisi Anlaşması bunu izledi. Zamanla Türkiye'de 90'ın üzerinde askerî ve sivil Amerikan tesisi kuruldu; Türk Silahlı Kuvvetlerinin kadrosu, eğitimi, talimnameleri, üniformaları ve savaş doktrini Amerikan ordusuna benzer biçimde yeniden yapılandırıldı.
Kilit kişiler: Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu, Fuad Köprülü, Haydar Tunçkanat, Süleyman Demirel
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 575 — Morrison olayı ve kapitülasyon hatırası
İkili anlaşmaların kamuoyunu en çok etkileyen sonucu, NATO Kuvvetler Statüsü Sözleşmesinin yargılamaya ilişkin hükümleriydi. Kitap tek bir örneği yeterli bulur: Kasım 1959'da Adana'da görevli Amerikalı Yarbay Allen L. Morrison, içkili olarak kullandığı özel aracıyla yaya kaldırımına çıkarak 1 kişinin ölümüne ve 11 kişinin yaralanmasına yol açtı. Türk makamları İncirlik üssünün Amerikalı komutanına söz konusu kişinin görevli olup olmadığını sordu, olumlu yanıt alınca Morrison Amerikan makamlarına teslim edildi. Amerikan askerî mahkemesi onu disiplinsiz davranışları dolayısıyla yalnızca 1200 dolar para cezasına çarptırdı ve ülkesine geri gönderdi.
Kitabın değerlendirmesi: «Yarbay Morrison olayı, Türkiye'deki Amerikan askeri varlığına karşıt görüşlerin ivme kazanmasında önemli bir dönüm noktası oldu. Morrison özelinde tüm Amerikan askeri personelinin kapitülasyonları hatırlatan adli ayrıcalıkları yıllarca eleştirildi.» Bu uygulamanın olumsuzlukları ancak 1968'de yeni bir ikili anlaşmayla bir ölçüde giderilecekti.
(Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 575.)
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 588 — Jüpiterler ve 'batırılamaz uçak gemisi'
SSCB'nin 4 Ekim 1957'de Sputnik I'i yörüngeye yerleştirmesinden sonra Eisenhower, NATO'nun ilk vuruş yeteneğini artırmak için üye ülkelere nükleer başlıklı orta menzilli Jüpiter füzeleri yerleştirilmesini önerdi. Üyelerin çoğu açık hedef hâline gelmekten çekindi; öneriyi yalnızca İngiltere, İtalya ve Türkiye kabul etti. Kitaba göre füzelerin menzili SSCB'nin önemli askerî merkezlerini vurmaya yetmiyordu: «Jüpiter füzeleri Sovyetleri caydırmaktan çok kızdırdı ve tahrik etti.»
Statü değişimi de buradan doğdu: «ABD, Jüpiterlerin yerleştirilmesinin Menderes hükümeti tarafından kabul edilmesinden sonra, Türkiye'yi 'batırılamaz bir uçak gemisi' olarak görmeye başladı.» 25 Ekim 1959'da Paris'te imzalanan gizli anlaşma teknik işbirliği görüntüsüne sokulup TBMM'ye getirilmedi; 15 füzenin yerleştirilmesi 1960 sonunda tamamlandı, kullanıma hazır hâle gelmeleri Temmuz 1962'yi buldu. Kitap sonucu açıkça yazar: bu füzeler 1962 Sonbaharındaki Küba füzeleri bunalımının temel nedenlerinden biri olacaktır.
(Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 588.)
İkili Anlaşmalar Düzeni ve Amerikan Üsleri ne zaman gerçekleşti? 23 Haziran 1954. NATO üyeliğiyle birlikte ABD ile imzalanan ve çoğu TBMM'ye getirilmeyen ikili anlaşmalar; Amerikan askerî tesislerinin, vergi muafiyetlerinin ve yargı ayrıcalıklarının çerçevesini kurdu. 1960'ların ABD karşıtlığının kaynağı bu düzendir.
İkili Anlaşmalar Düzeni ve Amerikan Üsleri neden önemlidir, sonuçları ne oldu? 17 Ekim 1951 tarihli Ortak Güvenlik Anlaşması mektup teatisiyle yapıldı ve TBMM'den geçirilirken başlığı bir ekonomik işbirliği anlaşmasını tadil eden kanun biçimine sokularak siyasal ve askerî niteliğine hiçbir atıfta bulunulmadı. Türkiye böylece daha NATO üyesi olmadan ABD'nin askerî girişimlerini destekleme yükümlülüğü altına girdi. 19 Haziran 1951 tarihli NATO Kuvvetler Statüsü Sözleşmesine (SOFA) Türkiye 25 Ağustos 1952'de imza koydu, 20 Mart 1954'te onayladı. Sözleşmenin 7. maddesi, resmî görevlerin yerine getirilmesi sırasında işlenen suçlarda öncelikli yargı yetkisini gönderen devlete bırakıyordu; suçun niteliği tanımlanmamış, sanığın görevli olup olmadığını kimin saptayacağı düzenlenmemişti. 28 Temmuz 1956 tarihli ek anlaşmayla bu saptama yetkisi Türkiye'deki ABD komutanına verildi ve Adalet Bakanlığı genelgesiyle savcılıklar JUSMMAT başkanının beyanını esas almaya başladı. 23 Haziran 1954 tarihli Askerî Tesisler Anlaşması Bakanlar Kurulu yetkisine dayanılarak imzalandı, uygulama anlaşması sayılarak TBMM'ye hiç getirilmedi ve içeriği uzun süre gizli tutuldu; bir bölümü 1970'te Haydar Tunçkanat'ın kitabıyla açıklandı. Hangi tesisin nerede kurulacağı açık bırakılmıştı. 24 Haziran 1954 vergi muafiyetleri anlaşması ve 10 Haziran 1955 Atom Enerjisi Anlaşması bunu izledi. Zamanla Türkiye'de 90'ın üzerinde askerî ve sivil Amerikan tesisi kuruldu; Türk Silahlı Kuvvetlerinin kadrosu, eğitimi, talimnameleri, üniformaları ve savaş doktrini Amerikan ordusuna benzer biçimde yeniden yapılandırıldı.
İkili Anlaşmalar Düzeni ve Amerikan Üsleri atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Blok Ekseni ve Göreli Özerklik, Güç Merkezileşmesi. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.