IŞİD'in Yükselişi ve Türkiye

10 Haziran 2014 · Dış Politika / Savaş

Irak'ın işgali, ordunun lağvı ve "Baas'tan arındırma" siyasetiyle doğan boşlukta büyüyen Irak İslam Devleti, 2013'te IŞİD adını aldı. Ocak 2014'te Rakka'yı, 10 Haziran 2014'te Musul'u ele geçirdi; Türkiye başkonsolosluk personelinin rehin alınmasıyla doğrudan taraf hâline geldi.

Bu sayfada

Yetkin'e göre IŞİD, Irak işgalinin bir yan ürünüdür. Terörizm uzmanlarının birleştiği nokta, Irak ordusunun 2003 Mayıs'ında lağvedilmesi ve "Baas'tan arındırma" siyasetiyle trafik polisinden öğretmene kadar bütün devlet memurlarının işine son verilmesidir: 250 bin kişilik ordunun yanı sıra yüz binlerce memur bir sabahta işsiz kalmıştı. 15 Ekim 2006'da Irak İslam Devleti adı ilan edildi; örgütün başına 2010'da, asıl adı Avad İbrahim el-Bedri olan Ebu Bekir El Bağdadi geçti. Ocak 2013'te örgüt adını Irak ve Şam İslam Devleti (IŞİD) olarak değiştirdi; Eymen El Zevahiri'nin Irak operasyonlarını askıya alıp El Nusra'ya yardım etme talebini reddederek El Kaide'den koptu. IŞİD Ocak 2014'te Rakka'yı, 10 Haziran 2014'te Musul'u aldı. Türkiye için kırılma noktası, Musul Başkonsolosluğu personelinden 49 kişinin esir düşmesiydi; personel 101 gün sonra serbest kalabildi. Yetkin, Türkiye dâhil pek çok ülkenin başlangıçta IŞİD'i diğer İslamcı militan örgütlerle bir tutarak ağır hata işlediğini ve zaman kaybettiğini yazar: İncirlik, Diyarbakır ve Batman hava üslerinin koalisyona açılması 2015 Haziran'ını, Rusya'nın Suriye savaşına katılması 2015 Eylül'ünü buldu. Bu arada örgüt Türkiye'de kanlı intihar saldırıları düzenledi.

Kilit kişiler: Recep Tayyip Erdoğan, Ahmet Davutoğlu, Öztürk Yılmaz, Ebu Bekir El Bağdadi

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı (2003) — Irak'ın işgali ve ardından gelen devlet çöküşü, sınırın öte yakasında cihatçı örgütlenmenin ve 2014 sonrası Türkiye'ye sıçrayan şiddetin zeminini kurdu.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Kaynaklardan okumalar

Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (Doğan Kitap, 2017), s. 231 — Ordunun Lağvı: IŞİD'i Büyüten Karar (2003)

Yetkin, IŞİD'in doğuşunu tek bir ideolojik kaynağa değil, işgal sonrası kurulan idari boşluğa bağlar. Kitaba göre terörizm uzmanları, hem El Kaide'nin hem de Irak İslam Devleti hareketinin çığ gibi büyümesinde Irak ordusunun 2003 Mayıs'ında lağvedilmesi ve "Baas'tan Arındırma" siyasetiyle trafik polisinden hastabakıcıya, öğretmenden itfaiyeciye dek bütün devlet memurlarının işine son verilmesi etkeninde birleşiyor: «250 bin kişilik Irak ordusunun yanı sıra yüz binlerce devlet memuru ertesi sabah işsiz kalmıştı.» Amerikan işgalcilerine ve onların Şii ve Kürt iş birlikçilerine karşı Irak İslam Devleti'ni seçenek olarak gören, eli silah ya da kalem tutan binlerce kişi vardı. Örgüt adını 15 Ekim 2006'da ilan etti; 2013 Ocak'ında Irak ve Şam İslam Devleti adını aldı. (Kaynak: Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, s. 231.)

Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı (Doğan Kitap, 2017), s. 233 — Musul'un Bir Günde Düşüşü ve 101 Günlük Esaret

Kitaptaki kutu yazısı, Musul'un düşüşünü sayılarla anlatır: «Musul'daki 40 bin kişilik Irak garnizonunun, şehre yaklaşan 1100 kadar IŞİD militanının korkusuyla şehri terk etmesi üzerine Musul bir gün içinde, 10 Haziran 2014'te IŞİD kontrolüne geçti.» Başbakan Tayyip Erdoğan ve Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu'nun terk etmeme talimatı üzerine şehirde kalan Türk Başkonsolosluğu personelinden Başkonsolos Öztürk Yılmaz dâhil 49 kişi IŞİD'e esir düştü. Yetkin'in aktardığına göre personel, MİT'in Arap aşiretlerle kurduğu bağlantılar yoluyla 101 gün sonra serbest kalabildi. Böylece Irak'ın kuzeyindeki çöküş, Türkiye'nin diplomatik temsilini doğrudan rehin alan bir krize dönüşmüş oldu. (Kaynak: Murat Yetkin, Meraklısı İçin Entrikalar Kitabı, s. 233.)

Dönemin akışı

10 Ağustos 2014 — İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi. Cumhurbaşkanı ilk kez doğrudan halk tarafından seçildi; Başbakan Erdoğan ilk turda yaklaşık %51,8 oyla seçilerek Çankaya'ya çıktı. Meclisin seçtiği büyük ölçüde sembolik makamın halk oyuyla siyasallaşması, eleştirel okumalara göre 2017 başkanlık sistemine giden yürütme merkezîleşmesinin öncülü sayıldı.

13 Mayıs 2014 — Soma Maden Faciası. Manisa'nın Soma ilçesinde bir kömür ocağındaki yangın ve karbonmonoksit zehirlenmesi sonucu 301 madenci hayatını kaybetti; Türkiye'nin can kaybı en yüksek maden kazası, özelleştirilmiş madencilikte denetim ve taşeronlaşma sorunlarını ve devlet-sermaye ilişkisini gündeme taşıdı.

Temmuz 2015 — Çözüm Sürecinin Sonu ve Çatışmanın Yeniden Başlaması. 7 Haziran 2015 seçiminin ardından çözüm süreci fiilen sona erdi; Suruç saldırısı ve sonrasında çatışma şehir merkezlerine taşınarak yeniden başladı.

15 Temmuz 2016 — 15 Temmuz Darbe Girişimi ve OHAL. Ordu içine yerleşmiş FETÖ mensuplarının darbe girişimi sokağa çıkan kitlelerce püskürtüldü; ardından iki yıllık OHAL ve yüzlerce KHK ile kapsamlı bir tasfiye dönemi geldi.

Sık sorulanlar

IŞİD'in Yükselişi ve Türkiye ne zaman gerçekleşti? 10 Haziran 2014. Atlasta yakın dönem Türkiye içinde, “Dış Politika / Savaş” başlığı altında yer alır.

IŞİD'in Yükselişi ve Türkiye hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: 1 Mart Tezkeresi ve Irak Savaşı (2003). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

IŞİD'in Yükselişi ve Türkiye atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Örtülü Operasyon Sahnesi, Etnik-Dinsel Fay Hattı. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.