İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi

10 Ağustos 2014 · Anayasa / Rejim

Cumhurbaşkanı ilk kez doğrudan halk tarafından seçildi; Başbakan Erdoğan ilk turda yaklaşık %51,8 oyla seçilerek Çankaya'ya çıktı. Meclisin seçtiği büyük ölçüde sembolik makamın halk oyuyla siyasallaşması, eleştirel okumalara göre 2017 başkanlık sistemine giden yürütme merkezîleşmesinin öncülü sayıldı.

Bu sayfada

2007 referandumuyla anayasaya giren doğrudan seçim ilkesi ilk kez 10 Ağustos 2014'te uygulandı; Recep Tayyip Erdoğan AKP'nin adayı olarak ilk turda yaklaşık %51,8 oy aldı, CHP-MHP ortak adayı Ekmeleddin İhsanoğlu ve HDP adayı Selahattin Demirtaş'ı geride bıraktı. Erdoğan'ın başbakanlıktan cumhurbaşkanlığına geçmesiyle Abdullah Gül siyasetin merkezinden çekildi ve AKP genel başkanlığı Ahmet Davutoğlu'na devredildi. Halk oyuyla seçilen cumhurbaşkanının, anayasada hâlâ tarafsız ve büyük ölçüde sembolik tanımlanan makamı fiilen yürütmenin merkezine taşıması, parlamenter sistemle başkanlık pratiği arasında bir 'çift başlılık' ve meşruiyet gerilimi yarattı. Eleştirel okumalara göre bu seçim, makamın anayasal tanımı ile fiilî kullanımı arasındaki açığı büyüterek 2017 sistem değişikliğinin söylemsel ve kurumsal zeminini hazırladı; iktidar çevreleri ise bunu 'milletin doğrudan iradesi' olarak çerçeveledi. Demirtaş'ın yaklaşık %9,8 oyu, HDP'nin 2015 baraj eşiğine yürüyüşünün de erken işaretiydi. Yapısal olarak 'güç merkezileşmesi', 'anayasal kırılma' ve laik/muhafazakâr eksendeki 'toplumsal kutuplaşma' desenlerinin kesişimidir.

Kilit kişiler: Recep Tayyip Erdoğan, Abdullah Gül, Selahattin Demirtaş

Alt başlıklar

28 Ağustos 2014 — Erdoğan'ın Çankaya'ya Çıkışı ve Davutoğlu Devri. Erdoğan göreve başlayınca AKP genel başkanlığı ve başbakanlık Ahmet Davutoğlu'na geçti; cumhurbaşkanının fiilen partinin ve yürütmenin merkezinde kalması anayasadaki 'tarafsız cumhurbaşkanı' ilkesiyle gerilim doğurdu.

10 Ağustos 2014 — Demirtaş'ın Cumhurbaşkanı Adaylığı. HDP adayı Demirtaş yaklaşık %9,8 oy aldı; bu performans, partinin 2015'te baraj aşma yürüyüşünün ve Kürt siyasi hareketinin sandıktaki yükselişinin erken göstergesi olarak okundu.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi (2002) — 2007 referandumuyla doğrudan seçim ilkesini anayasaya işleyen AKP iktidarı, 2014'te cumhurbaşkanını halk oyuyla seçen ilk uygulamanın hukuki ve siyasi zeminini oluşturdu.
Gezi Parkı Protestoları (2013) — Gezi'nin derinleştirdiği laik/muhafazakâr kutuplaşma, 2014 seçim sosyolojisinde iktidar ve muhalefet bloklarının kıl payı bölünmüş yaklaşık yarı-yarı kompozisyonunu pekiştirdi.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (2017) — Halk oyuyla seçilen cumhurbaşkanının sembolik makamı fiilen yürütmenin merkezine taşıması, makamın anayasal tanımı ile pratiği arasındaki açığı büyüterek 2017 başkanlık sistemine geçişin kurumsal ve söylemsel zeminini kurdu.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Paralel okumalar

Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.

İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi (2014) ⇄ Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (2017) — Aynı merkezîleşme yayının iki halkası: 2014'te halk oyuyla seçilen cumhurbaşkanının sembolik makamı fiilen yürütmenin merkezine çekmesi, 20…
Turgut Özal ve Neoliberal Dönüşüm (1983) ⇄ İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi (2014) — Güçlü yürütücünün cumhurbaşkanlığına yükselişi: Özal 1989'da TBMM eliyle köşke çıktı, Erdoğan 2014'te ilk kez doğrudan halk oyuyla seçildi;…
Millî Şef ve 'Değişmez Genel Başkan' Düzeni (1938) ⇄ İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi (2014) — Devlet başkanlığının tarafsız bir makam olmaktan çıkıp fiilî siyasi liderliğe dönüşmesi, yetmiş altı yıl arayla iki farklı meşruiyet kaynağ…

Tüm paralel okumalar →

Kaynaklardan okumalar

Grigoriadis, 2015 — 10 Ağustos 2014: Cumhuriyet Tarihinin İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi

Grigoriadis, 10 Ağustos 2014 seçimini cumhuriyet tarihinde cumhurbaşkanının ilk kez doğrudan halk oyuyla belirlendiği anayasal bir dönüm noktası olarak değerlendirir. Erdoğan'ın ilk turda %51,79 oyla seçilmesi, CHP-MHP ortak adayı İhsanoğlu ve HDP adayı Demirtaş karşısında onun siyasetteki hâkim konumunu pekiştirmiştir. Yazara göre seçimle birlikte cumhurbaşkanlığı, 'derin devlet' vesayetinin bir aracı olmaktan çıkıp doğrudan 'milli irade'nin ifadesine dönüşmüş; bu da fiilî başkanlaşmanın ve 2017 anayasa değişikliğine giden yolun zeminini hazırlamıştır. Grigoriadis bunu, denge-denetleme mekanizmaları aleyhine güçlenen çoğunlukçu bir demokrasi anlayışı olarak okur.

📖 Grigoriadis, I. N. (2015). The Turkish presidential elections of 10 August 2014. Mediterranean Politics, 20(1), 105–110. https://doi.org/10.1080/13629395.2014.997430 https://repository.bilkent.edu.tr/bitstreams/99ff84a6-199f-43c8-a251-e7be7e0704bb/download

Dönemin akışı

13 Mayıs 2014 — Soma Maden Faciası. Manisa'nın Soma ilçesinde bir kömür ocağındaki yangın ve karbonmonoksit zehirlenmesi sonucu 301 madenci hayatını kaybetti; Türkiye'nin can kaybı en yüksek maden kazası, özelleştirilmiş madencilikte denetim ve taşeronlaşma sorunlarını ve devlet-sermaye ilişkisini gündeme taşıdı.

10 Haziran 2014 — IŞİD'in Yükselişi ve Türkiye. Irak'ın işgali, ordunun lağvı ve "Baas'tan arındırma" siyasetiyle doğan boşlukta büyüyen Irak İslam Devleti, 2013'te IŞİD adını aldı. Ocak 2014'te Rakka'yı, 10 Haziran 2014'te Musul'u ele geçirdi; Türkiye başkonsolosluk personelinin rehin alınmasıyla doğrudan taraf hâline geldi.

Temmuz 2015 — Çözüm Sürecinin Sonu ve Çatışmanın Yeniden Başlaması. 7 Haziran 2015 seçiminin ardından çözüm süreci fiilen sona erdi; Suruç saldırısı ve sonrasında çatışma şehir merkezlerine taşınarak yeniden başladı.

15 Temmuz 2016 — 15 Temmuz Darbe Girişimi ve OHAL. Ordu içine yerleşmiş FETÖ mensuplarının darbe girişimi sokağa çıkan kitlelerce püskürtüldü; ardından iki yıllık OHAL ve yüzlerce KHK ile kapsamlı bir tasfiye dönemi geldi.

Sık sorulanlar

İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi ne zaman gerçekleşti? 10 Ağustos 2014. Atlasta yakın dönem Türkiye içinde, “Anayasa / Rejim” başlığı altında yer alır.

İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi (2002), Gezi Parkı Protestoları (2013). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (2017).

İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Güç Merkezileşmesi, Anayasal Kırılma, Toplumsal Kutuplaşma, Rejim Tipi Geçişi, Kişiselleşmiş İktidar. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.