Anayasal Kırılma — Örüntü

Rejimin temel kurallarının köklü biçimde yeniden yazılması, ilanı ya da askıya alınması.

Anayasanın ilanı, askıya alınması veya yeniden yazılması Türkiye tarihinin ritmini belirler. 1839 Tanzimat'tan 1876 Kanun-i Esasi'ye, 1924 ve 1961 anayasalarından 1982'ye ve 2017 sistemine her kırılma bir öncekine tepki, bir sonrakine zemin oldu.

Bu liste atlasın seçilmiş kayıtlarını gösterir; tarihsel olay sıklığı veya tekrar oranı değildir.

Bu editoryal etiketi paylaşan atlas kayıtları

Sened-i İttifak (1808) — 29 Eylül'de başlayan âyan–merkez görüşmeleri sonunda 7 Ekim 1808'de kaleme alınıp imzalanan belge, hükümdar iradesini yazılı bir uzlaşmayla sınırlandırmayı amaçladı; ancak kısa ömürlü oldu.
Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu) (1839) — Gülhane'de okunan ferman, can-mal güvencesini ve hukuk önünde eşitliği yazılı olarak tescil etti; Osmanlı modernleşmesinin anayasal omurgası kuruldu.
Islahat Fermanı (1856) — Paris Antlaşması'nın baskısıyla ilan edilen ferman, Müslüman-gayrimüslim eşitliğini derinleştirdi; ama 'dışarıdan dayatılan reform' algısını da besledi.
Yeni/Genç Osmanlılar Hareketi (1865) — Belgrad Ormanı'nda kurulan gizli 'İttifak-ı Hamiyet', bürokrasi ve basın kökenli genç aydınları meşrutiyet ve anayasa taleplerinde örgütleyerek ilk modern muhalefet hareketini başlattı.
I. Meşrutiyet, Kanun-i Esasi (1876) — Osmanlı'nın ilk anayasası ilan edildi, iki meclisli parlamento kuruldu; ancak iki yıl sonra padişah meclisi süresiz tatil etti.
II. Abdülhamid İstibdadı ve Düyun-u Umumiye (1878) — Meclisin kapatılmasıyla başlayan 30 yıllık kişisel iktidar; sansür ve hafiye örgütüyle siyasi katılım sıfırlanırken demiryolu, okul ve borç idaresiyle devlet kapasitesi arttı.
İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889) — Askerî Tıbbiye öğrencilerinin kurduğu gizli örgüt, istibdada karşı hücre tipi örgütlenmeyle büyüdü ve bir rejimi devirecek güce ulaştı, Tekrar Tarih'un 'Öncü Örgüt' deseninin başlangıç düğümü.
II. Meşrutiyet Devrimi (1908) — Makedonya'da dağa çıkan İttihatçı subayların baskısıyla anayasa yeniden yürürlüğe girdi; 30 yıllık istibdat sona erdi.
Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919) — İşgal altındaki Anadolu'da başlayan direniş, TBMM'nin kuruluşu ve kazanılan zaferle Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasi zeminini oluşturdu.
Cumhuriyet'in İlanı (1923) — İmparatorluğun küllerinden ulus-devlet doğdu; egemenliğin kaynağı 'millet' olarak yeniden tanımlandı ve kapsamlı bir modernleşme programının çerçevesi kuruldu.
Şeyh Said İsyanı ve Takrir-i Sükûn (1925) — Doğu'da patlak veren Kürt-dinî temelli ayaklanma bastırıldı; Takrir-i Sükûn Kanunu hem isyanı hem de muhalefeti tasfiye etmek için kullanıldı.
Serbest Cumhuriyet Fırkası ve Menemen Olayı (1930) — Serbest Cumhuriyet Fırkası Menemen Olayı yüzünden kapanmadı. Fethi Okyar’ın 12 Ağustos 1930’da kurduğu parti 17 Kasım 1930’da kendini feshetti. Menemen Olayı ise bundan 36 gün sonra, 23 Aralık 1930’da yaşandı.
Çok Partili Hayata Geçiş (1946) — Demokrat Parti'nin kuruluşu ve 1950'deki barışçıl iktidar devriyle tek parti dönemi kapandı; seçimle iktidar değişimi mümkün hâle geldi.
Demokrat Parti Dönemi (Menderes) (1950) — DP, köylü-esnaf desteği, liberal ekonomi ve Batı yönelimiyle iktidara geldi; ancak 1954'ten sonra basın kısıtlamaları ve muhalefete baskı otoriterleşmeye zemin hazırladı.
27 Mayıs Darbesi (1960) — Genç subaylar hükümeti devirdi; başbakan ve iki bakan idam edildi, ama beraberinde özgürlükçü 1961 Anayasası geldi.
12 Mart Muhtırası (1971) — Ordu bir muhtırayla hükümeti istifaya zorladı; 'darbesiz darbe' ile yükselen toplumsal hareket bastırıldı, 1961 Anayasası budandı.
12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (1980) — Ordu tüm siyasi hayatı askıya aldı; yüz binlerce kişi gözaltına alındı, idamlar yapıldı ve kısıtlayıcı 1982 Anayasası ile toplum yeniden biçimlendirildi.
AKP İktidarı ve Erdoğan Dönemi (2002) — AKP 2002'de tek başına iktidar oldu; ilk dönemde AB hedefiyle geniş reformlar yaptı, ordu-sivil ilişkilerini yeniden biçimlendirdi.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (2017) — Referandumla parlamenter sistem terk edildi; yürütme yetkisi cumhurbaşkanında toplandı.
Lozan Barış Antlaşması (1923) — Sekiz aylık müzakerenin ardından imzalanan Lozan, Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası sınırlarını ve egemenliğini tescil etti; Sevr'in reddedilmesiyle kurulan yeni düzenin uluslararası belgesidir.
Siyasi Yasakların Kaldırılması (1987) — 1982 Anayasası'nın eski siyasetçilere getirdiği yasaklar referandumla kaldırıldı; Demirel, Ecevit ve Erbakan aktif siyasete döndü.
Mithat Paşa'nın Tasfiyesi ve Ölümü (1884) — Kanun-i Esasi'nin baş mimarı Mithat Paşa, Abdülaziz'in ölümü davasında Yıldız'da yargılanıp Taif'e sürüldü ve 1884'te orada öldü; anayasayı yapan ismin saray-yargı eliyle saf dışı edilmesi.
İstiklâl Mahkemelerinin İkinci Dönemi (1925) — Takrir-i Sükûn sonrasında yeniden görevlendirilen Şark ve Ankara İstiklâl Mahkemeleri, isyan ve suikast dosyalarının yanında basın ve siyasi muhalefet davalarına da baktı; kararları olağan temyiz denetimine açık değildi.
Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi (1965) — 27 Mayıs sonrası dağılan Demokrat Parti tabanını toparlayan Adalet Partisi, 10 Ekim 1965 seçimlerinde oyların yaklaşık %53'ünü (240 milletvekili) alarak tek başına iktidara geldi; su işleri kökenli Süleyman Demirel, çok partili dönemin yeni merkez-sağ lideri olarak öne çıktı.
İlk Halk Oyuyla Cumhurbaşkanlığı Seçimi (2014) — Cumhurbaşkanı ilk kez doğrudan halk tarafından seçildi; Başbakan Erdoğan ilk turda yaklaşık %51,8 oyla seçilerek Çankaya'ya çıktı. Meclisin seçtiği büyük ölçüde sembolik makamın halk oyuyla siyasallaşması, eleştirel okumalara göre 2017 başkanlık sistemine giden yürütme merkezîleşmesinin öncülü sayıldı.
Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti (1959) — Türkiye ile Yunanistan 11 Şubat 1959’da Zürih’te uzlaştı; 19 Şubat’ta Londra’da Birleşik Krallık ile Kıbrıs Türk ve Rum toplumlarının liderleri de çözümü kabul etti. Belgeler bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin çerçevesini belirledi; devletin kuruluşu 16 Ağustos 1960’ta gerçekleşti.
Kıbrıs Türk Federe Devleti'nin İlanı (1975) — ABD silah ambargosunun başlamasından bir hafta sonra ilan edilen KTFD, 1974'te kurulan fiilî askerî denetimi hukuksal bir çerçeveye oturtma girişimiydi; ardından gelen toplumlararası görüşmeler 1977 ve 1979 anlaşmalarına rağmen somut çözüm üretmedi.