← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Türk-İş'in apolitik çizgisini reddeden solcu sendikacıların kurduğu DİSK, 1970'ler işçi hareketinin ve devrimci gençlik mobilizasyonunun belkemiği oldu.
1961 Anayasası'nın açtığı örgütlenme alanında kurulan DİSK; sendika mücadelesi ile siyasi sol arasındaki organik bağın kurumsal ifadesiydi. 12 Eylül'ün ardından kapatıldı, yöneticileri ağır yargılamalarla karşılaştı. DİSK, 13 Şubat 1967'de Maden-İş, Lastik-İş, Basın-İş, Gıda-İş ve Zonguldak'taki Türk Maden-İş sendikalarının Türk-İş'ten ayrılmasıyla, İstanbul Çemberlitaş'taki Şafak Sineması'nda kuruldu; ilk genel başkanlığa Kemal Türkler getirildi. Kopuşun temel gerekçesi, Türk-İş yönetiminin 'partiler üstü' adı altında sürdürdüğü, eleştirmenlerce 'Amerikancı' ve sınıf işbirlikçi olarak nitelenen pasif sendikacılık çizgisiydi. Konfederasyon kısa sürede 15-16 Haziran 1970 direnişiyle Türkiye işçi hareketinin en militan gücü haline geldi. (Kaynak: Şafak, C. (2018). DİSK: Devrimci sendikacılıktan sınıf ve kitle sendikacılığına (1967-1980). Çalışma ve Toplum, (57), 665-714.)
Kilit kişiler: Kemal Türkler
1966 — Paşabahçe Grevi ve Türk-İş'le Kopuş. Paşabahçe Şişe Cam grevinde Türk-İş'in grevi yarıda bırakan uzlaşmacı tutumu, muhalif sendikaları DİSK'i kurmaya iten kırılma anlarından biri oldu.
13 Şubat 1967 — Şafak Sineması'nda Kuruluş Kongresi. 13 Şubat 1967'de İstanbul Çemberlitaş'taki Şafak Sineması'nda toplanan beş sendika DİSK'i resmen kurdu ve Kemal Türkler ilk genel başkan seçildi.
15-16 Haziran 1970 — 15-16 Haziran Büyük İşçi Direnişi. DİSK'i fiilen kapatmayı amaçlayan sendikalar yasası değişikliğine karşı on binlerce işçi İstanbul ve İzmit'te yürüdü; iki günlük direniş sıkıyönetimle bastırıldı, beş kişi öldü.
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
Bu olayın öncesini, iç aşamalarını ve yargı akıbetini izleyen ayrıntı kayıtları. Her halka kendi kaynağını taşır; iddia ve yargı kararı ayrı işaretlenir.
Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.
Can Şafak, 2018 — Devrimci Sendikacılıktan Sınıf ve Kitle Sendikacılığına: DİSK'in Doğuşu
Can Şafak, DİSK'in 13 Şubat 1967'de Maden-İş, Lastik-İş, Basın-İş, Gıda-İş ve Türk Maden-İş'in Türk-İş'ten kopmasıyla kurulduğunu, bu kopuşun Türk-İş yönetiminin benimsediği 'partiler üstü' ve sınıf işbirlikçi çizgiye karşı bir tepki olduğunu gösterir. Şafak'a göre konfederasyonun 1967-1980 serüveni, başlangıçtaki 'devrimci sendikacılık' söyleminden 1970'lerin ortasında 'demokratik sınıf ve kitle sendikacılığı' anlayışına evrilen bir dönüşümle okunmalıdır. Bu çerçevede DİSK, Türkiye'de işçi hareketini siyasallaştıran ve sendikacılığı sınıf temelli bir mücadeleye bağlayan başlıca aktör olarak değerlendirilir.
📖 Şafak, C. (2018). DİSK: Devrimci sendikacılıktan sınıf ve kitle sendikacılığına (1967-1980). Çalışma ve Toplum, (57), 665-714. https://www.calismatoplum.org/makale/disk-devrimci-sendikaciliktan-sinif-ve-kitle-sendikaciligina-1967-1980
Çelik & Beyazbulut, 2020 — DİSK Tarihi: Kuruluş, Direniş, Varoluş (1967-1975)
Aziz Çelik ve Deniz Beyazbulut'un derlediği DİSK Tarihi'nde konfederasyonun kuruluşu, 1963 sonrası grev hakkının tanınmasıyla canlanan işçi hareketinin ve Türk-İş içindeki muhalefetin doğrudan bir ürünü olarak ele alınır. İlk genel başkan Kemal Türkler önderliğinde DİSK, Paşabahçe grevi gibi Türk-İş'in pasif tutumunu sergileyen anlaşmazlıklarla mayalanmış, kuruluşundan kısa süre sonra 15-16 Haziran 1970 büyük işçi direnişiyle siyasal gücünü kanıtlamıştır. Eser, DİSK'in yalnızca bir sendikal yapı değil, dönemin yükselen sol-toplumsal muhalefetinin örgütsel omurgalarından biri olduğunu vurgular.
📖 Çelik, A., & Beyazbulut, D. (2020). DİSK tarihi: Kuruluş, direniş, varoluş, Cilt 1 (1967-1975). İstanbul: DİSK Yayınları. https://www.academia.edu/42912867/D%C4%B0SK_Tarihi
5 Haziran 1964 — Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi. Başkan Johnson, İnönü'ye gönderdiği mektupta Kıbrıs'a müdahalede Amerikan silahlarının kullanılamayacağını ve olası bir Sovyet saldırısında NATO'nun Türkiye'yi savunma yükümlülüğünün tartışmalı olabileceğini bildirdi. Müdahale durdu, çok yönlülük arayışı başladı.
10 Ekim 1965 — Adalet Partisi'nin İktidara Gelişi ve Demirel Dönemi. 27 Mayıs sonrası dağılan Demokrat Parti tabanını toparlayan Adalet Partisi, 10 Ekim 1965 seçimlerinde oyların yaklaşık %53'ünü (240 milletvekili) alarak tek başına iktidara geldi; su işleri kökenli Süleyman Demirel, çok partili dönemin yeni merkez-sağ lideri olarak öne çıktı.
1968–1972 — Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML). 1968 dünya dalgası ve 1961 Anayasası'nın açtığı alanla üniversiteli devrimciler silahlı öncü örgütler kurdu; düzeni değiştirmeyi denediler, ağır biçimde bastırıldılar.
16 Şubat 1969 — Kanlı Pazar Olayları. İstanbul Taksim'de ABD 6. Filo protestosu mitingine Ülkücü saldırı 2 ölüme yol açtı; 1970'ler sağ-sol sokak çatışmalarının öngörüsü oldu.
DİSK'in Kuruluşu ne zaman gerçekleşti? 13 Şubat 1967. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Devrimci / Sol Hareket” başlığı altında yer alır.
DİSK'in Kuruluşu nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968).
DİSK'in Kuruluşu atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Genç Kuşak İsyanı, Öncü Örgüt. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.