Ergenekon Operasyonlarının İlk Büyük Dalgaları

Ocak–Temmuz 2008 · Darbe / Müdahale · Ara halka · Kesinleşmiş olgu

Operasyonların derin devlet yapılanmasıyla hesaplaşma mı, muhalifleri hedef alan bir tasfiye mi olduğu tartışmalıdır; örgüt iddiası 2019'da mahkemece kanıtlanmış sayılmadı.

22 Ocak 2008'de emekli Tuğgeneral Veli Küçük ve avukat Kemal Kerinçsiz'in de aralarında olduğu 33 kişinin gözaltısıyla başlayan dalgalar, Mart'ta Doğu Perinçek ile İlhan Selçuk'a, Temmuz'da emekli orgeneraller Şener Eruygur ve Hurşit Tolon'a uzandı.

Operasyonlar, Ümraniye soruşturmasını yürüten CMK 250. madde ile yetkili savcılık adına, savcı Zekeriya Öz'ün talimatıyla emniyetçe yapıldı. 22 Ocak'ta altı ilde gözaltına alınanlar arasında Türk Ortodoks Patrikhanesi sözcüsü Sevgi Erenerol da vardı. 21 Mart'taki 13 kişilik dalgada İşçi Partisi Genel Başkanı Doğu Perinçek tutuklandı; 82 yaşındaki Cumhuriyet başyazarı İlhan Selçuk ile eski rektör Kemal Alemdaroğlu ifadelerinin ardından serbest bırakıldı. Bu dalga, AKP hakkında kapatma davası açılmasından bir hafta sonra geldi. 1 Temmuz'da 21 kişi gözaltına alındı; emekli orgeneraller Şener Eruygur ile Hurşit Tolon tutuklandı, gazeteci Mustafa Balbay serbest bırakıldı. Hükümet ve Gülen hareketine yakın basın operasyonları destekledi; sanıklar ve muhalefet ise şafak baskınları ve basına sızan ifadelerle yürüyen bir yıldırma olarak gördü.

Karşıt anlatılar

Tarafların anlatısı aktarılmıştır; atlasın hükmü değildir.

Savcılık / operasyonu destekleyenler: Savcılık ile Taraf, Zaman ve Aksiyon gibi yayınlar operasyonları, JİTEM ve Susurluk geçmişine uzanan, siyasi cinayetler ve provokasyonlarla hükümeti devirmeyi amaçlayan bir 'Türk Gladyosu'na karşı tarihî bir milat olarak sundu. Bu okumada Veli Küçük yapının kilit ismiydi.

Sanıklar / kumpas tezi: Sanıklar ve laik-ulusalcı muhalefet, birbirini tanımayan kişilerin tanışıklık ve telefon kayıtları üzerinden tek bir örgütte gösterildiğini, muhalif gazeteci, akademisyen ve siyasetçilerin yıldırıldığını savundu. 17-25 Aralık 2013 sonrasında hükümet de bu tezi benimsedi; operasyonları yürüten emniyet ve yargı kadrolarının Gülen yapılanmasıyla (resmî adlandırmayla FETÖ/PDY) bağlantısı ileri sürüldü, savcı Zekeriya Öz 2015'te yurt dışına kaçtı.

Bağlı olduğu ana olaylar

Ergenekon ve Balyoz Davaları (2008–2012) — Ordunun siyaset üzerindeki vesayetini kırmak için başlatılan davalar; zamanla AKP-Gülen ittifakının ortak bir iktidar aracına dönüştüğü ve delillerin sahteliği iddialarıyla yeniden görüldü.
AKP Kapatma Davasının Reddi (30 Temmuz 2008) — Anayasa Mahkemesi laikliğe aykırılık gerekçesiyle AKP'nin kapatılması için gereken 7 oyu bulamadı; 'odak' kararıyla hazine yardımının yarısı kesildi.

Zincirdeki yeri

Editoryal bağlar; ortak aktör ya da iddia edilen bağ nedensellik kanıtı değildir.

Öncesi · İddia edilen bağ: PKK Çatışmasının Başlaması (15 Ağustos 1984) — İddianamenin PKK, Dev-Sol ve Hizbullah'ı da Ergenekon'un yönettiği örgütler arasında sayması, Hanefi Avcı ve kumpas kampı tarafından davanın kurgusallığının en açık kanıtı olarak kullanıldı.
Öncesi · İddia edilen bağ: Binbaşı Cem Ersever'in Öldürülmesi (4 Kasım 1993) — Savcılık yanlısı anlatı, Ersever'in kayıp JİTEM arşivinin Veli Küçük'ün çiftliğinde bulunduğunu öne sürerek JİTEM'i Ergenekon'a bağladı.
Öncesi · Aynı ağ: Susurluk Skandalı (3 Kasım 1996) — Susurluk sonrasında Hanefi Avcı'nın deşifre ettiği Veli Küçük, 2008'de Ergenekon'un 'bir numaralı' tutuklusu oldu. Tayyar, Susurluk ekibiyle bir 'kutsal ittifak' kurulduğunu savunur; kumpas kampı ise Küçük'ü davaya inandırıcılık kazandırmak için alınmış bir Susurluk artığı sayar.
Öncesi · Aynı sürecin aşaması: Tuncay Güney'in Gözaltısı ve İlk Ergenekon Belgesi (Mart 2001) — 'Emekli General Veli Küçük'ün İllegal Yapılanması' adıyla açılan 2001 dosyası, 2008'de Küçük'ün örgütün 'bir numarası' olarak hedef alınmasının belge temelini oluşturdu.
Öncesi · Neden–sonuç: Özel Yetkili Ağır Ceza Mahkemeleri (2004–2014) — CMK 250 ile yetkili savcılık ve mahkemeler, Ergenekon soruşturmasının geniş gözaltı, gizli tanık ve uzun tutukluluk uygulamalarını mümkün kıldı.
Öncesi · Aynı sürecin aşaması: Sarıkız ve Ayışığı Darbe Planı İddiaları (2003–2004) — Günlüklerde anılan emekli orgeneraller Eruygur ve Tolon, 2008'de bu iddialar üzerinden tutuklandı.
Öncesi · Yapısal yankı: Şemdinli Umut Kitabevi Bombalaması (9 Kasım 2005) — Orduya dokunan savcının ihraç edildiği Şemdinli, iki yıl sonra Ergenekon destekçilerinin 'bu kez sonuç farklı olacak' karşılaştırmasının referansı oldu.
Öncesi · Aynı sürecin aşaması: Danıştay Saldırısı ve Cumhuriyet Gazetesine Atılan Bombalar (17 Mayıs 2006) — Yargıtay 17 Aralık 2008'de Danıştay kararını bozdu ve dosyanın Ergenekon'la birleştirilmesini istedi; olay sonrasında 'kilit isim' yapılan Muzaffer Tekin de Ergenekon sanığı oldu.
Öncesi · İddia edilen bağ: Rahip Andrea Santoro Cinayeti (5 Şubat 2006) — Savcılık yanlısı okuma Santoro cinayetini Ergenekon provokasyon zincirinin 'ilk cinayeti' saydı ve misyoner karşıtı ağları Türk Ortodoks Patrikhanesi çevresi üzerinden örgütün 'din ve tarikatlar' ayağına bağladı.
Öncesi · Aynı sürecin aşaması: Cumhuriyet Mitingleri (Nisan–Mayıs 2007) — Sorgularda Eruygur'un miting kalabalıklarına ilişkin konuşmaları soruldu; iddia makamı mitingleri örgüt faaliyetiyle ilişkilendirdi.
Öncesi · İddia edilen bağ: Hrant Dink Suikastı (19 Ocak 2007) — İddia yanlısı okuma cinayeti Ergenekon'un provokasyon zincirine bağladı; 2021 kararı ise sorumluluğu FETÖ bağlantılı emniyet istihbarat yöneticilerine yükledi.
Öncesi · Aynı sürecin aşaması: Ümraniye'deki Gecekonduda Bulunan El Bombaları (12 Haziran 2007) — Ümraniye soruşturmasının genişlemesi, Veli Küçük dahil 33 kişinin gözaltına alındığı 22 Ocak 2008 operasyonuna ulaştı.
Öncesi · İddia edilen bağ: Malatya Zirve Yayınevi Katliamı (18 Nisan 2007) — Sanıkların askerî ve istihbarat çevreleriyle temaslarına ilişkin belgeler Ergenekon dosyasıyla ilişkilendirildi; Hanefi Avcı ise bu bağa delil bulunmadığını savundu.
Öncesi · İddia edilen bağ: AKP Kapatma Davasının Reddi (30 Temmuz 2008) — Kapatma davası sürerken gelen askerî dalga, kumpas kampınca davanın AKP'nin rejim krizindeki savunma hattı olduğu tezine dayanak yapıldı; bu zamanlama bağı kanıtlanmış bir koordinasyon değildir.
Sonrası · Aynı sürecin aşaması: İlk Ergenekon İddianamesi ve Silivri Duruşmaları (Temmuz–Ekim 2008) — Gözaltı dalgalarının ardından 86 sanıklı ilk iddianame Temmuz 2008'de kabul edildi, yargılama Ekim'de Silivri'de başladı.
Sonrası · Aynı ağ: 17–25 Aralık ve AKP-Gülen Kopuşu (17–25 Aralık 2013) — Ergenekon soruşturmasını yürüten savcı Zekeriya Öz, 17 Aralık yolsuzluk operasyonunda da rol aldı.
Sonrası · Aynı sürecin aşaması: Ergenekon Ana Davasında İlk Derece Kararı (5 Ağustos 2013) — 22 Ocak 2008'de başlayan gözaltılar, 23 dosyanın birleştirilmesiyle 5 Ağustos 2013 hükmüne uzandı.

Aynı dosyada: Ergenekon ve Balyoz Davaları

Aynı dosyada: AKP Kapatma Davasının Reddi

Nisan–Mayıs 2007 — Cumhuriyet Mitingleri

Kilit kişiler: Veli Küçük, Kemal Kerinçsiz, Doğu Perinçek, İlhan Selçuk, Şener Eruygur, Zekeriya Öz

Davalar: Ergenekon davası

Kurumlar: Emniyet İstihbarat, Özel Yetkili Mahkemeler, İşçi Partisi, Cumhuriyet gazetesi, Gülen yapılanması, AKP

Kaynaklardan okumalar

Çağrı, Aksiyon, 28 Ocak 2008 — İlk büyük dalgayı 2001 dosyasına bağlayan haber

Hakan Çağrı, Veli Küçük'ün de içinde bulunduğu grubun izine ilk kez yedi yıl önce bir gazetecinin bilgisayarında bulunan 24 sayfalık belgeyle ulaşıldığını ve operasyon kararının ancak 2008'de çıktığını yazar. Operasyonu destekleyen, Gülen hareketine yakın haftalığın anlatısıdır.

Kaynağa git

Mütercimler, 2014, s. 23–25 — Temmuz dalgasında gözaltına alınan bir sanığın anlatımı

Erol Mütercimler, Büyük Kumpas Ergenekon'da (Alfa) 1 Temmuz 2008'de gözaltına alındığını, savcı Zekeriya Öz'ün 45 dakikalık sorgusunun ardından 5 Temmuz'da serbest bırakıldığını anlatır. Dalgaların kronolojisini de kendi açısından verir; davayı kumpas olarak gören bir sanığın tanıklığıdır.