Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı (Ankara Paktı)

19 Ekim 1939 · Dış Politika / Savaş

Güç dengesine daha fazla oynayamayacağını gören Türkiye, 12 Mayıs ve 23 Haziran 1939 deklarasyonlarının ardından 19 Ekim 1939'da İngiltere ve Fransa'yla ittifak imzaladı. Oran'a göre bu bir sapma değil, kararı 1936'da verilmiş bir yönelimin doğal sonucuydu.

Bu sayfada

Türkiye'de kimi yazarlar Ekim 1939 ittifakını ve Savaş'ta tarafsızlığın bırakılmasını Atatürk'ün dış politikasından bir sapma saymıştır. Kitap bu okumayı reddeder: Türkiye yolunu, güç dengelerine artık daha fazla oynayamayacağını anladığı anda seçmişti ve bu, yeterince değerlendirilmeyen 1936 Akdeniz Paktı'nda somutlaşmıştı. İtalya'nın adaları tahkim etmeye ve Habeşistan'ı işgale girişmesinden sonra İngiltere bazı Akdeniz ülkelerine tek yanlı nota güvencesi vermiş, Türkiye 22 Ocak 1936'da buna katılmış, ancak İngiltere güvenceyi birkaç ay sonra yine tek taraflı kaldırmıştı. Asıl istekli olan Türkiye'ydi; Atatürk, sık görüştüğü İngiliz Büyükelçisi Percy Loraine'e ilişkinin ikili bir ittifaka dönüştürülmesi için ısrar etmişti. İngiltere ise hem İtalya'yı yanına çekme umudunu kesmemiş, hem de Almanya'ya karşı yatıştırma politikası sürdürüyordu.

Durum, Mart 1939'da Almanya'nın Çekoslovakya'yı işgali ve Nisan 1939'da İtalya'nın Arnavutluk'a saldırmasıyla değişti. 12 Mayıs 1939'da Ankara'da Türk-İngiliz Deklarasyonu yayımlandı; aynı içerikli Türk-Fransız deklarasyonu ise Hatay sorununun çözülmesi beklenerek 23 Haziran 1939'da Paris'te imzalandı. Türkiye bütün görüşmelerden SSCB'yi haberdar etti ve Moskova'yı ittifaka katmak için elinden geleni yaptı; ama SSCB, İngiltere'nin Almanya'yı kendi üzerine yönelttiğini düşünerek 23 Ağustos 1939'da Almanya'yla saldırmazlık paktı imzaladı. Şükrü Saracoğlu'nun üç hafta süren Moskova misyonu (Eylül-Ekim 1939) sonuçsuz kalınca, Üçlü İttifak daha o dönüş yolundayken 19 Ekim 1939'da imzalandı. Ertesi gün imzalanan iktisadi ve mali anlaşmalarla Türkiye'ye 25.000.000 sterlin tutarında 20 yıl vadeli kredi sağlandı.

Kilit kişiler: Şükrü Saracoğlu, İsmet İnönü, Refik Saydam

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) — Boğazlar üzerinde yeniden egemenlik kuran Türkiye, Akdeniz güvenliği bakımından İngiltere ve Fransa için vazgeçilmez bir ortak hâline geldi.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Kaynaklardan okumalar

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 256 — Sapma değil, 1936'da verilmiş kararın sonucu

Kitap, Ekim 1939 ittifakını Atatürk dış politikasından bir sapma sayan yorumu reddeder: «Oysa Türkiye, yolunu, güç dengelerine artık daha fazla oynayamayacağını anladığı anda seçmişti ve bu da, Türkiye'de dış politika analizi yapanların yeterince değerlendirmediği 1936 Akdeniz Paktında somutlaşmıştı.» Bu anlaşma İngiltere'nin tek yanlı nota güvencesinden ibaretti ve birkaç ay sonra yine tek taraflı kaldırıldı; asıl istekli olan, böyle tek taraflı bir güvenceyi onurlu saymadığı düşünülebilecek Türkiye'ydi. Atatürk, çok sık görüştüğü İngiliz Büyükelçisi Percy Loraine'e ilişkinin ikili bir ittifaka dönüştürülmesi için ısrarda bulunmuştu. Oran'ın sonucu şudur: İngiltere razı gelmiş olsaydı, Ekim 1939 ittifakı en azından temel olarak o zaman yapılabilirdi; çünkü Türkiye kararını vermişti. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 256.)

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 279 — İstenen ittifak, istenmeyen koşullarda

Üçlü İttifak, kitabın anlatısında bir zafer değil gecikmiş ve pahalı bir kazanımdır. İmzadan bir gün sonra yapılan iktisadi ve mali anlaşmalarla Türkiye'ye 25.000.000 sterlin tutarında 20 yıl vadeli kredi sağlandı. Ama Oran (ed.), zamanlamanın altını çizer: Türkiye'nin tam İngiltere'yle ittifak ilişkisine girdiği yıllar, bu ülkenin gücünün tükendiği ve hem mutlak hem göreli olarak etkinliğinin azaldığı bir döneme denk gelmiştir. Bölümün kapanış cümlesi şudur: «Türkiye, Batılı ülkeler ve özellikle de Ingiltere ile bir ittifak ilişkisi kurma şeklindeki amacına ancak İkinci Dünya Savaşı koşulları içinde ve arzu etmediği bir biçimde ulaşabilmişti.» Böylece iki savaş arasında izlenen dengeli politika sona ermiş, yerini savaş dışında kalma kaygısı almıştır. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 279.)

Dönemin akışı

26 Aralık 1938 — Millî Şef ve 'Değişmez Genel Başkan' Düzeni. CHP 1. Olağanüstü Kurultayında cumhurbaşkanı İnönü 'değişmez genel başkan' ve 'Millî Şef' ilan edilerek parti ile devlet başkanlığının tek kişide kaynaştığı tek parti düzeni kurumsallaştırıldı.

1936–1939 — Hatay'ın Türkiye'ye Katılması. İskenderun Sancağı'nın silahsız ve çok taraflı bir süreçle Türkiye'ye katılması; savaş öncesi son büyük diplomatik toprak kazanımı.

18 Ocak 1940 — Millî Korunma Kanunu. Savaş ihtimalinde hükûmete ekonomiyi geniş ölçüde sevk-idare yetkisi veren olağanüstü kanun; fiyat, üretim, kira, iaşe ve zorunlu çalışmada sert müdahale.

18 Haziran 1941 — Türk-Alman Saldırmazlık Paktı. Almanya'nın Balkanlara inmesi ve Kasım 1940'ta Türkiye'nin bir Nazi-Sovyet pazarlığına konu edildiğinin öğrenilmesi üzerine Ankara, Barbarossa Harekâtı'ndan dört gün önce, 18 Haziran 1941'de Almanya'yla on yıllık bir saldırmazlık/dostluk antlaşması imzaladı.

Sık sorulanlar

Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı (Ankara Paktı) ne zaman gerçekleşti? 19 Ekim 1939. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Dış Politika / Savaş” başlığı altında yer alır.

Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı (Ankara Paktı) hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı (Ankara Paktı) atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Blok Ekseni ve Göreli Özerklik, Statükoculuk ve Dengecilik. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.