← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Montrö Boğazlar Sözleşmesi
Lozan'ın silahsızlandırılmış/komisyonlu Boğazlar rejimi yerine Türkiye'nin güvenliğini gözeten güçlü egemenlik alanı kuran sözleşme.
Bu sayfada
Erken Cumhuriyet diplomasisinin en başarılı, uzun ömürlü örneklerinden; 1945–46 Sovyet baskısının odağı da bu rejim olacaktı. (Kanon-dışı; rapor.)
Kaynaklar
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (tam metin, 1936)
- Akşam gazetesi (21 Temmuz 1936), Boğazlar antlaşmasının imzalanmasının ertesi günü
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi nedir? Maddeleri neler?
Atlasın nedensellik tezleri
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın gelen bağlantı tezleri:
- Balkan Antantı (1934) — Statükocu devletler nezdinde kazanılan güvenilirlik, Boğazlar rejiminin savaşsız ve konferans yoluyla değiştirilmesini mümkün kıldı.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
- Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı (Ankara Paktı) (1939) — Boğazlar üzerinde yeniden egemenlik kuran Türkiye, Akdeniz güvenliği bakımından İngiltere ve Fransa için vazgeçilmez bir ortak hâline geldi.
Örüntüler
Aynı örüntüyü paylaşan olaylar
- Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu) (1839)
- Kırım Savaşı ve İlk Dış Borçlanma (1853)
- Islahat Fermanı (1856)
- 93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1877)
- Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919)
- Kıbrıs Barış Harekâtı (1974)
- 12 Eylül Darbesi ve 1982 Düzeni (1980)
- Turgut Özal ve Neoliberal Dönüşüm (1983)
- 2001 Ekonomik Krizi ve Derviş Programı (2001)
- Trablusgarp Savaşı (1911)
Paralel okumalar
Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ⇄ Johnson Mektubu ve Durdurulan Kıbrıs Müdahalesi (1964) — Türk dış politikasının iki uç deneyimi: 1936'da uluslararası konjonktür okunarak masada egemenlik kazanıldı, 1964'te aynı masada müttefikin…
Kaynaklardan okumalar
Oran, Baskın (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980, İletişim Yayınları — Montrö (1936), Lozan Boğazlar rejiminden egemen denetime
20 Temmuz 1936 Montrö Sözleşmesi, Lozan'ın silahsızlandırılmış ve uluslararası komisyona bağlı Boğazlar rejimini kaldırıp denetimi Türkiye'ye verdi; Türkiye Boğazları yeniden silahlandırdı. Standart dış politika literatüründe erken Cumhuriyet'in en başarılı ve uzun ömürlü diplomatik kazanımı sayılır, 1945–46'da Sovyet talepleri de tam bu rejimi hedef alacaktı.
Dönemin akışı
1930–1934 — Devletçi Sanayileşme: TCMB · Sümerbank · Plan. 1929 Buhranı sonrası devletçilik zinciri: 1715 sayılı kanunla TCMB (1930, faaliyet 1931), 1933 Sümerbank ve 1934 Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile planlı sanayileşme resmî programa dönüştü.
9 Şubat 1934 — Balkan Antantı. Dört yıllık konferanslar dizisinin ardından Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya 9 Şubat 1934'te Atina'da Balkan Antantı Paktı'nı imzaladı. Pakt, adının çağrıştırdığının aksine esas olarak Bulgaristan'dan gelecek bir saldırıya karşı kurgulanmıştı.
1937–1938 — Dersim Harekâtı. Dersim (Tunceli) bölgesindeki silahlı direnci kırmak için yürütülen askerî harekât, çok sayıda kişinin ölümüne ve zorunlu göçe yol açtı.
26 Aralık 1938 — Millî Şef ve 'Değişmez Genel Başkan' Düzeni. CHP 1. Olağanüstü Kurultayında cumhurbaşkanı İnönü 'değişmez genel başkan' ve 'Millî Şef' ilan edilerek parti ile devlet başkanlığının tek kişide kaynaştığı tek parti düzeni kurumsallaştırıldı.
Sık sorulanlar
Montrö Boğazlar Sözleşmesi ne zaman gerçekleşti? 20 Temmuz 1936. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Dış Politika / Savaş” başlığı altında yer alır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Balkan Antantı (1934). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Türk-İngiliz-Fransız Üçlü İttifakı (Ankara Paktı) (1939).
Montrö Boğazlar Sözleşmesi atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Statükoculuk ve Dengecilik, Blok Ekseni ve Göreli Özerklik. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.