Balkan Antantı

9 Şubat 1934 · Dış Politika / Savaş

Dört yıllık konferanslar dizisinin ardından Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya 9 Şubat 1934'te Atina'da Balkan Antantı Paktı'nı imzaladı. Pakt, adının çağrıştırdığının aksine esas olarak Bulgaristan'dan gelecek bir saldırıya karşı kurgulanmıştı.

Bu sayfada

Fikir, 1929'da Atina'da toplanan 27. Evrensel Barış Kongresi'nde Yunanistanlı eski başbakan Papanastasiu'nun Balkan Birliği Enstitüsü önerisiyle doğdu. Birinci Balkan Konferansı 1930'da Atina'da, ikincisi 1931'de İstanbul'da, üçüncüsü 1932'de Bükreş'te, dördüncüsü 1933'te Selanik'te toplandı. Sorunlarını çözmüş olan Türkiye ve Yunanistan birlikte hareket ederken, revizyonist Bulgaristan azınlıklar konusunda istediği kararın çıkmayacağını görünce Bükreş'te konferanstan çekildi; İtalya'nın etkisindeki Arnavutluk uzak durdu. İsmet Paşa ve Tevfik Rüştü'nün Eylül 1933'teki Sofya ziyareti Bulgaristan'ı ikna edemedi. Pakt bir giriş ve üç maddeden oluşur; 1. Madde dört devletin tüm Balkan sınırlarının güvenliğini karşılıklı güvence altına aldığını söyler. Asıl anlam Ek Protokol'dedir: paktın amacı sınırları yalnızca bir Balkan devletince girişilecek saldırıya karşı korumaktır, dolayısıyla Balkan dışından gelecek saldırıda pakt işlemez. Türkiye SSCB'ye karşı hiçbir eyleme katılmayacağını bildiren bir çekince mektubu verdi; Yunanistan gizli çekincesinde hiçbir durumda büyük devletlerden birine karşı savaşmayacağını açıkladı. 2 Kasım 1934'te Antant Örgütünün Statüsü imzalanarak Bakanlar Konseyi, Ekonomik Konsey ve Özel Komisyon kuruldu. Konsey son toplantısını Şubat 1940'ta yaptı; 1941'de pakt tarihe karıştı.

Kilit kişiler: Tevfik Rüştü Aras, İsmet İnönü, Panagis Çaldaris

Alt başlıklar

18 Temmuz 1932 — Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne Girişi. Musul kararının yarattığı güvensizlik yüzünden yıllarca uzak durduğu Milletler Cemiyeti'ne Türkiye, kendi başvurusuyla değil örgütün daveti üzerine 18 Temmuz 1932'de üye oldu. Üyelik, Avrupa'da keskinleşen revizyonist-statükocu ayrışmada Ankara'nın safını ilan etmesiydi.

8 Temmuz 1937 — Sadabad Paktı. Türkiye, İran, Irak ve Afganistan'ın 1937'de imzaladığı saldırmazlık ve iyi komşuluk paktı. Oran'a göre paktın asıl ekseni bölgesel barış söyleminden çok, sınır aşırı Kürt hareketliliğinin dört ülke tarafından ortaklaşa denetlenmesiydi; pakt, 1937-38 Tunceli Harekâtı'nın dış politika ayağını oluşturdu.

Atlasın nedensellik tezleri

Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.

Atlasın gelen bağlantı tezleri:

Türk-Yunan Dostluğu: 1930 Ankara Sözleşmesi ve Venizelos Ziyareti (1930) — Atina'yla kurulan güven, Balkanlarda statükocu bir bölgesel güvenlik bloğunun kurulmasını mümkün kıldı.
Musul Dosyası ve 1926 Ankara Antlaşması (1926) — Musul'da toprak talebinden vazgeçilmesi Türkiye'yi revizyonist kamptan ayırıp statükocu blokta konumlandırdı; Balkan Antantı bu konumun kurumsal ifadesidir.

Atlasın giden bağlantı tezleri:

Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) — Statükocu devletler nezdinde kazanılan güvenilirlik, Boğazlar rejiminin savaşsız ve konferans yoluyla değiştirilmesini mümkün kıldı.

Örüntüler

Aynı örüntüyü paylaşan olaylar

Kaynaklardan okumalar

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 354 — Pakt Kime Karşı? Ek Protokolün Söyledikleri

Kitap, Balkan Antantı'nın İtalya'ya karşı yapıldığı yolundaki yaygın görüşe metin üzerinden itiraz eder. Melek Fırat'a göre Ek Protokol'ün 2. Maddesi paktın hiçbir devlete karşı yöneltilmediğini belirttikten sonra amacın Balkan sınırlarını «bir Balkan devletince girişilecek herhangi bir saldırıya karşı» güvence altına almak olduğunu bildirir; dolayısıyla saldırı Balkan devletleri dışından gelirse pakt işlemez. 3. Madde bunu pekiştirir: Balkanlı olmayan bir devletin saldırısına bir Balkan devleti katılırsa hükümler o devlete karşı tümüyle uygulanacaktır. Yunanistan'ın gizli çekincesi de aynı yöndedir. Sonuç, kitabın deyişiyle, paktın esas olarak Bulgaristan'dan gelecek bir saldırıya karşı yapıldığıdır; Yunanistan İtalya'yı kışkırtmak istememektedir. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 354.)

Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 322 — Çekince Mektubu: Balkanlarda Pakt, Moskova'ya Söz

Erel Tellal'ın bölümüne göre Balkan Paktı SSCB ile danışma halinde imzalandı; Ocak 1934'te görüşmeler Belgrat'ta sürerken SSCB ek protokole bir madde ekletmek istedi ve bu Litvinov Formülü olarak anıldı. Bu doğrultuda Türkiye pakta bir çekince mektubu vererek imza attı: «Türkiye'nin Sovyetler Birliğine karşı yöneltilmiş herhangi bir eyleme hiçbir zaman katılmak durumuna girmeyi kabul etmeyeceğini Türkiye Cumhuriyeti adına açıklamaktan onur duyarım.» Aynı dönemde Türkiye Cenevre Silahsızlanma Konferansı'nda SSCB'yi desteklemiş, Temmuz 1933'te saldırganın tanımlanması anlaşmasına katılmıştı. Kitabın değerlendirmesine göre 1930'ların ilk yarısında iki devlet arasında bağımlılık ya da denge değil, işbirliği egemendir. (Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 322.)

Dönemin akışı

1932 — TDK ve TTK'nın Kuruluşu. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kurularak millî kimlik inşasının entelektüel araçları devlet çatısına alındı.

1930–1934 — Devletçi Sanayileşme: TCMB · Sümerbank · Plan. 1929 Buhranı sonrası devletçilik zinciri: 1715 sayılı kanunla TCMB (1930, faaliyet 1931), 1933 Sümerbank ve 1934 Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile planlı sanayileşme resmî programa dönüştü.

20 Temmuz 1936 — Montrö Boğazlar Sözleşmesi. Lozan'ın silahsızlandırılmış/komisyonlu Boğazlar rejimi yerine Türkiye'nin güvenliğini gözeten güçlü egemenlik alanı kuran sözleşme.

1937–1938 — Dersim Harekâtı. Dersim (Tunceli) bölgesindeki silahlı direnci kırmak için yürütülen askerî harekât, çok sayıda kişinin ölümüne ve zorunlu göçe yol açtı.

Sık sorulanlar

Balkan Antantı ne zaman gerçekleşti? 9 Şubat 1934. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Dış Politika / Savaş” başlığı altında yer alır.

Balkan Antantı hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: Türk-Yunan Dostluğu: 1930 Ankara Sözleşmesi ve Venizelos Ziyareti (1930), Musul Dosyası ve 1926 Ankara Antlaşması (1926). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.

Balkan Antantı nelere yol açtı? Atlas bu olaydan şu kayıtlara giden bağlantılar kurar: Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936).

Balkan Antantı atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Statükoculuk ve Dengecilik, Blok Ekseni ve Göreli Özerklik. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.