← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Cavid Bey ve İttihat Maliyesi
II. Meşrutiyet sonrası Maliye Nazırı olan liberal iktisatçı Mehmed Cavid Bey, açık bütçeyi ve Düyun-u Umumiye kıskacını yöneterek dış istikraz görüşmelerinde Avrupa sermayesinin güvenini aradı.
Bu sayfada
İTC'nin önde gelen serbest-piyasacı iktisatçısı Mehmed Cavid Bey, 1909'dan itibaren aralıklarla Maliye Nazırlığı yaptı. Düyun-u Umumiye İdaresi'nin kontrolündeki bir hazineyi devralarak açık bütçeyi dengelemeye ve yeni dış istikrazlar bulmaya çalıştı; 1910-1914 arasında özellikle Fransız sermayesiyle borç müzakerelerini yürüttü. İktisadi rasyonaliteyi İttihatçı siyasi konjonktürle uzlaştırmak zorunda kalan bir teknokrat olarak, devlet ile uluslararası piyasa arasındaki 'tercüman' rolünü üstlendi. 1926 İzmir Suikastı davasında idam edildi; mali ortodoksinin geç Osmanlı'daki simge ismi olarak hatırlanır.
Kaynaklar
Kilit kişiler: Mehmed Cavid Bey
Alt başlıklar
Aralik 1909 — Ilk Modern Osmanli Butcesi. Cavid Bey, mali sorunlari gizlemeyen ilk seffaf modern butceyi yayimlayarak acigi 13 milyondan 4,4 milyon liraya dusurmustur.
1909 — Milli Banka ve Dis Yatirima Acilma. Cavid, Bati mali tahakkumunden kurtulus icin korumacilik yerine 'milli' banka kurma ve uluslararasi yatirima acilma stratejisini benimsemistir.
Atlasın nedensellik tezleri
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın gelen bağlantı tezleri:
- İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889) — İttihat ve Terakki kadrosunun iktisadi-liberal kanadı, Meşrutiyet sonrası maliye yönetimini Cavid Bey'in şahsında kurumsallaştırdı.
- II. Meşrutiyet Devrimi (1908) — II. Meşrutiyet'in açtığı parlamenter-bürokratik ortam, Düyun-u Umumiye kıskacındaki maliyeyi yönetecek teknik kadronun (Cavid Bey) önünü açtı.
Örüntüler
Aynı örüntüyü paylaşan olaylar
- Yunan Bağımsızlık Savaşı (1821)
- Vaka-i Hayriye, Yeniçeri Ocağı'nın Kaldırılması (1826)
- Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümâyûnu) (1839)
- Kırım Savaşı ve İlk Dış Borçlanma (1853)
- Islahat Fermanı (1856)
- I. Meşrutiyet, Kanun-i Esasi (1876)
- 93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1877)
- II. Abdülhamid İstibdadı ve Düyun-u Umumiye (1878)
- Millî Mücadele ve Kurtuluş Savaşı (1919)
- Cumhuriyet'in İlanı (1923)
Yüzyıl köprüleri
Paralel okumalar
Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.
- Avusturya Malları Boykotu (Fes Boykotu) (1908) ⇄ Cavid Bey ve İttihat Maliyesi (1909) — 1908 boykotu ve 1909 maliye reformu, ayni 'milli iktisat' projesinin iki yuzudur: biri tabandan ekonomik direnis, digeri tepeden mali insa.
Kaynaklardan okumalar
Ryan, 2019 — Liberal Maliyenin Mimari: Cavid Bey ve Ittihat Iktisadi
Ryan'ın 1914-1918-Online ansiklopedi maddesine göre Mehmed Cavid Bey, Haziran 1909 karşı-darbesinin ardından göreve gelen ve laissez-faire iktisat anlayışının savunucusu olarak öne çıkan İttihatçı maliye nazırıdır. Diğer İttihatçıların neo-merkantilist/korporatist eğilimlerini "gereksiz" bularak reddetmiş; imparatorluğun Batılı mali tahakkümünden kurtuluşunu korumacılık yerine uluslararası yatırıma açılma ve "millî" bankalar kurma yoluyla (1909 National Bank of Turkey örneği) sağlamayı savunmuştur.
📖 Ryan, J. (2019). Cavid Bey, Mehmed. In U. Daniel et al. (Eds.), 1914-1918-online: International encyclopedia of the First World War. Freie Universitat Berlin. https://doi.org/10.15463/ie1418.11353 https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cavid-bey-mehmed/
Dönemin akışı
1908-1909 — Avusturya Malları Boykotu (Fes Boykotu). Avusturya-Macaristan'ın Bosna-Hersek'i ilhakına tepkiyle örgütlenen, fes dahil Avusturya mallarına yönelik geniş tabanlı tüketici boykotu.
Nisan 1909 — Adana Olayları (1909). II. Meşrutiyet'in ilk yılında Adana ve çevresinde Ermeni nüfusa yönelen, on binlerce kişinin öldüğü kitlesel şiddet; 1894–96 Hamidiye katliamları ile 1915 tehcir-kıyım olayları arasında etnik fay hattının kanlı ara halkası.
Eylül 1911–Ekim 1912 — Trablusgarp Savaşı. İtalya'nın Libya'yı işgaline karşı Osmanlı subaylarının gerilla direnişi; Mustafa Kemal'in ilk muharebe deneyimi ve Balkan Savaşları'nın doğrudan öncülü.
Ekim 1912 – Ağustos 1913 — Balkan Savaşları. İki aşamalı savaşta Osmanlı, Balkanlar'daki neredeyse tüm Avrupa topraklarını yitirdi; yüz binlerce Müslüman mülteci Anadolu'ya aktı ve İttihatçı radikalleşme zirveye çıktı.
Sık sorulanlar
Cavid Bey ve İttihat Maliyesi ne zaman gerçekleşti? 1909-1914. Atlasta Osmanlı'nın son yüzyılı içinde, “Modernleşme / Reform” başlığı altında yer alır.
Cavid Bey ve İttihat Maliyesi hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Kuruluşu (1889), II. Meşrutiyet Devrimi (1908). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.
Cavid Bey ve İttihat Maliyesi atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Mali Bağımlılık, Tepeden Modernleşme. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.