← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
12 Mart rejimi altında THKO önderleri Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan idam edildi; devrimci gençlik hareketinin sembolik olarak sehpada tasfiyesi.
12 Mart 1971 muhtırasının kurduğu sıkıyönetim ortamında yargılanan Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu (THKO) önderleri, TBMM'deki tartışmalı bir oylamanın ardından idam edildi. İdamların hukuki gerekçesi ve siyasi saiki uzun süre tartışıldı; üç gencin sehpaya gönderilmesi, sol hareket için kurucu bir 'şehitlik' anlatısına, rejim açısından ise caydırıcı bir tasfiyeye dönüştü. Menderes idamıyla (1961) birlikte, askeri müdahale sonrası yargının siyasi hasmı saf dışı etme aracına dönüştüğü 'tasfiye + yargı' deseninin en görünür örneklerindendir.
Kilit kişiler: Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan, Hüseyin İnan
16 Temmuz 1971 — THKO Davasının Açılışı (Ankara Sıkıyönetim Mahkemesi). Deniz Gezmiş ve arkadaşları, TCK 146 uyarınca 'anayasal düzeni cebren değiştirmeye teşebbüs' suçundan Ankara Sıkıyönetim 1 Numaralı Askerî Mahkemesi'nde yargılanmaya başlandı.
Ocak 1972 — Yargıtay'ın Üç İdamı Onaması, On Beşi Bozması. Yargıtay, 9 Ekim 1971'de verilen on sekiz idamdan yalnız Gezmiş, Aslan ve İnan'ınkini onayarak diğer on beş kararı bozdu; böylece infaz üç isme indirgendi.
Nisan 1972 — İdam Kararlarının TBMM'de Onaylanması. İnfazın gerçekleşmesi için gerekli meclis onayı, idam lehine 273 oyla geçti; CHP'den 47 vekil ve TİP'ten Aybar aleyhte oy kullandı.
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın gelen bağlantı tezleri:
Atlasın bu olayı yan yana okuduğu kayıtlar; her çift kendi sayfasında bağlam, paylaşılan desen etiketleri ve editoryal tezle karşılaştırılır.
Halit Çelenk Arşivi — THKO Davası: TCK 146'dan İdama Giden Hukuki Süreç
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan, Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı 1 Numaralı Askerî Mahkemesi'nde TCK 146. madde uyarınca 'Anayasal düzeni cebren değiştirmeye teşebbüs' suçundan yargılandı. 16 Temmuz 1971'de başlayan davada 9 Ekim 1971'de 18 kişiye idam verildi; Yargıtay üç sanığın cezasını onarken diğer on beşinkini bozdu. Savunmayı yürüten avukat Halit Çelenk'in derlediği dava dosyaları, sürecin hukuken tartışmalı yönlerini belgeler.
📖 Çelenk, H. (t.y.). 1. THKO Davası: Deniz Gezmiş ve arkadaşları. Halit Çelenk Arşivi. https://halitcelenk.org/dava-dosyalari/1-thko-davasi-deniz-gezmis-ve-arkadaslari https://halitcelenk.org/dava-dosyalari/1-thko-davasi-deniz-gezmis-ve-arkadaslari
TBMM Tutanak Dergisi, 1972 (Birinci kaynak) — İdam Onayının Meclis Aritmetiği: 1972 Oylaması
İnfazların gerçekleşmesi için idam kararlarının TBMM'de onaylanması gerekiyordu; oylamada idam yönünde 273, aleyhte 48 oy çıktı. AP'nin oyları büyük ölçüde idam lehineyken, CHP milletvekillerinin 47'si ve TİP'ten Mehmet Ali Aybar aleyhte oy kullandı; İsmet İnönü ve Bülent Ecevit cezaya karşı çıktı. Kararın ardından üç genç, 6 Mayıs 1972'de Ankara Merkez Cezaevi'nde idam edildi ve bu infaz Türk solu için kurucu bir travmaya dönüştü.
📖 Euronews Türkçe. (2022, 6 Mayıs). Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının idamına hangi partiden hangi isimler onay verdi? https://tr.euronews.com/2022/05/06/deniz-gezmis-ve-arkadaslarinin-idamina-hangi-partiden-hangi-isimler-onay-verdi https://tr.euronews.com/2022/05/06/deniz-gezmis-ve-arkadaslarinin-idamina-hangi-partiden-hangi-isimler-onay-verdi
9 Mart 1971 — 9 Mart 1971 Darbe Girişimi (Önlenen Sol-Cunta Planı). Doğan Avcıoğlu ve Yön-Devrim çevresinin etkisinde, ordu içinde örgütlenen 'milli demokratik devrim' (MDD) programlı bir cunta girişiminin 9 Mart 1971'de tasarlandığı; Genelkurmay üst kademesinin planı haber alıp önünü kesmesi, üç gün sonra 12 Mart Muhtırası'na yol açtı.
Haziran 1971 – 1 Temmuz 1974 — Haşhaş Ekiminin Yasaklanması ve Yeniden Serbest Bırakılması. ABD'ye giren eroinin yüzde 80'inin Türkiye kaynaklı olduğu iddiasıyla yürütülen Nixon kampanyası sonucu Erim hükümeti Haziran 1971'de haşhaş ekimini tümüyle yasakladı. Ecevit-Erbakan koalisyonu 1 Temmuz 1974'te yasağı kaldırdı; Kongre yaptırım kararlarıyla yanıt verdi.
20 Temmuz 1974 — Kıbrıs Barış Harekâtı. Yunan cuntasının desteklediği enosis darbesine yanıt olarak Türkiye garantör güç sıfatıyla adaya askerî harekât başlattı; adanın kuzeyi kontrol altına alındı.
20 Mayıs 1974 — Genel Af Kanunu. Ecevit-Erbakan koalisyonunun çıkardığı af, 12 Mart tutuklularını ve sol mahkûmları serbest bıraktı.
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı ne zaman gerçekleşti? 6 Mayıs 1972. Atlasta Cumhuriyet'in ilk dönemi içinde, “Devrimci / Sol Hareket” başlığı altında yer alır.
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı hangi gelişmelerin ardından geldi? Atlasın nedensellik tezlerine göre öncesinde şu kayıtlar durur: 12 Mart Muhtırası (1971), Devrimci Gençlik Hareketi (THKO, THKP-C, TKP/ML) (1968). Bunlar editoryal hipotezdir; tek neden iddiası taşımaz.
Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın İdamı atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Yargı Eliyle Siyaset, Tasfiye ve İdam, Genç Kuşak İsyanı, Siyasi İdam ve İnfaz. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.