← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Türkiye enosis-taksim ekseninden çıkıp bağımsızlık formülünü kabul etti; Zürih'te 11 Şubat, Londra'da 19 Şubat 1959'da imzalanan belgeler Kıbrıs Cumhuriyeti'ni kurdu. Garanti ve İttifak Antlaşmaları, 1974'e uzanacak müdahale hakkını da beraberinde getirdi.
Kıbrıs sorunu 16 Ağustos 1954'te Yunanistan'ın BM başvurusuyla uluslararasılaştı; 1 Nisan 1955'te Grivas'ın kurduğu EOKA ilk sabotajlarını yaptı. İngiltere 29 Ağustos 1955 Londra Konferansıyla Türkiye'yi soruna resmen taraf yaptı: Dışişleri Bakan vekili Zorlu ilk kez bir Kıbrıs politikası açıkladı; Türkiye statükodan memnundu, değişecekse adanın Türkiye'ye geri verilmesini istiyordu. Konferans 6-7 Eylül olaylarının gölgesinde dağıldı. 19 Aralık 1956'da İngiltere self determinasyon seçenekleri arasında adanın bölünmesini sayınca Menderes 28 Aralıkta taksim tezini benimsedi; 'Ya Kıbrıs Ya Ölüm' sloganının yerini 'Ya Taksim Ya Ölüm' aldı, İnönü de tezi destekledi ve TBMM taksimi 16 Haziran 1958'de karara bağladı. Foot ve Macmillan planlarının reddi, 1 Ağustos 1958'de kurulan TMT ile EOKA arasındaki şiddetin tırmanması ve iki NATO müttefikinin savaşın eşiğine gelmesi üzerine ABD bağımsızlık formülünde ısrar etti. Aralık 1958 NATO toplantısında taraflar enosis ve taksim tezlerini terk ettiklerini açıkladı. 6 Şubat 1959'da Zürich'te Menderes, Karamanlis, Zorlu ve Averof buluştu; Türkiye'nin ortak komutanlık ve üs talebiyle toplantı dağılma noktasına geldi, Yunanistan ortak komutanlığı kabul edip Türkiye üsten vazgeçince uzlaşı sağlandı ve 11 Şubatta ortak bildiri yayımlandı. 19 Şubatta Londra'da İngiliz, Yunan ve Türk başbakanlarıyla Makarios ve Fazıl Küçük belgeleri imzaladı. TBMM 4 Mart 1959'da 487 üyenin 347 kabul, 138 ret, 2 çekimser oyuyla çözümü onayladı; uygulama ise bir yıl sonraki 27 Mayıs darbesi nedeniyle, taksimden vazgeçildiği için karşı çıkanlara kalacaktı.
Kilit kişiler: Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu, Konstantinos Karamanlis, Evangelos Averof, III. Makarios, Fazıl Küçük, İsmet İnönü
1 Ağustos 1958 — Türk Mukavemet Teşkilatı'nın (TMT) Kuruluşu. Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu'nun talebi Genelkurmay üzerinden Özel Harp Dairesi'ne havale edildi; Yarbay Rıza Vuruşkan 1 Ağustos 1958'de Türk Mukavemet Teşkilatı'nın ilk hücresini kurdu. EOKA'nın Enosis hedefine karşı 'Taksim' siyasetinin sahadaki aracı böylece doğdu.
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 624 — Ulusal davanın NATO çıkarına uydurulması
Türk ve Yunan hükümetlerinin Aralık 1958'de enosis ve taksim tezlerini aynı anda terk etmeleri, iki ülkenin kamuoyunda sürpriz sayıldı. Kitap bunu koşulların zorunlu sonucu olarak okur: 1958 yazı boyunca adadaki silahlı mücadele Ankara-Atina ilişkilerini savaşın eşiğine getirmişti; NATO'nun güneydoğu kanadındaki bir çatlağın, Bağlantısızlık hareketi içinde yer alan ve AKEL'le bağlantısı olan Moskova'nın çıkarına hizmet edeceği açıktı.
Hükmü kitabın kendi cümlesi verir: «NATO'nun genel çıkarları söz konusu olduğunda, ulusal çıkarlarını NATO çıkarlarıyla özdeş algılayan iki hükümet de, ulusal bir dava konusunda ulusal parlamentolarca onaylanmış resmi politikalardan vazgeçebilmişlerdi.» İki kutuplu bir sistemde ekonomik ve askerî olarak Batı'ya bağlanmış Türkiye ile Yunanistan'ın fazla direnme şansı yoktu. Kitap ayrıca çözümün tasarımında Kıbrıs'taki iki halktan çok Türkiye ve Yunanistan'ın isteklerinin, devletin işleyişinden çok NATO içi ilişkilerin dikkate alındığını kaydeder.
(Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 624.)
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 622 — TMT'nin dile getirilmeyen ikinci amacı
Çözümün imkânsızlaştığı ölçüde Kıbrıs'taki Rum-İngiliz karşıtlığının Rum-Türk karşıtlığına dönüştüğünü belirten kitap, bu dönüşümde 1 Ağustos 1958'de kurulan Türk Mukavemet Teşkilâtının payı bulunduğunu da söyler. Türkiye'den alınan gizli askerî ve ekonomik destekle kurulan TMT, EOKA saldırısına karşı Kıbrıs Türk toplumunun direniş örgütü olduğunu ileri sürmekle birlikte, kitaba göre «dile getirilmeyen bir başka amaca daha hizmet etti: Taksim çözümünü kabul ettirebilmek üzere Kıbrıslı Türklerle Rumların birarada yaşamalarının olanaksızlığını göstermek için iki toplum arasındaki şiddet eylemlerini artırmak.»
Bu değerlendirme Hasgüler'e atfen aktarılır ve tartışmalıdır; örgütün kuruluş amacına ilişkin resmî anlatı bunu kabul etmez. Kesin olan, TMT'nin karşılık vermesiyle hem toplumlararası çatışmaların hem de İngiliz yönetiminin sert uygulamalarının artması ve sorunun kördüğüme dönmesidir. Aynı dönemde Lefkoşa'da iki toplumun oturduğu kesimler arasına bariyer çekilerek kent ilk kez ikiye ayrılmıştı.
(Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 622.)
Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti ne zaman gerçekleşti? 11-19 Şubat 1959. Türkiye enosis-taksim ekseninden çıkıp bağımsızlık formülünü kabul etti; Zürih'te 11 Şubat, Londra'da 19 Şubat 1959'da imzalanan belgeler Kıbrıs Cumhuriyeti'ni kurdu. Garanti ve İttifak Antlaşmaları, 1974'e uzanacak müdahale hakkını da beraberinde getirdi.
Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti neden önemlidir, sonuçları ne oldu? Kıbrıs sorunu 16 Ağustos 1954'te Yunanistan'ın BM başvurusuyla uluslararasılaştı; 1 Nisan 1955'te Grivas'ın kurduğu EOKA ilk sabotajlarını yaptı. İngiltere 29 Ağustos 1955 Londra Konferansıyla Türkiye'yi soruna resmen taraf yaptı: Dışişleri Bakan vekili Zorlu ilk kez bir Kıbrıs politikası açıkladı; Türkiye statükodan memnundu, değişecekse adanın Türkiye'ye geri verilmesini istiyordu. Konferans 6-7 Eylül olaylarının gölgesinde dağıldı. 19 Aralık 1956'da İngiltere self determinasyon seçenekleri arasında adanın bölünmesini sayınca Menderes 28 Aralıkta taksim tezini benimsedi; 'Ya Kıbrıs Ya Ölüm' sloganının yerini 'Ya Taksim Ya Ölüm' aldı, İnönü de tezi destekledi ve TBMM taksimi 16 Haziran 1958'de karara bağladı. Foot ve Macmillan planlarının reddi, 1 Ağustos 1958'de kurulan TMT ile EOKA arasındaki şiddetin tırmanması ve iki NATO müttefikinin savaşın eşiğine gelmesi üzerine ABD bağımsızlık formülünde ısrar etti. Aralık 1958 NATO toplantısında taraflar enosis ve taksim tezlerini terk ettiklerini açıkladı. 6 Şubat 1959'da Zürich'te Menderes, Karamanlis, Zorlu ve Averof buluştu; Türkiye'nin ortak komutanlık ve üs talebiyle toplantı dağılma noktasına geldi, Yunanistan ortak komutanlığı kabul edip Türkiye üsten vazgeçince uzlaşı sağlandı ve 11 Şubatta ortak bildiri yayımlandı. 19 Şubatta Londra'da İngiliz, Yunan ve Türk başbakanlarıyla Makarios ve Fazıl Küçük belgeleri imzaladı. TBMM 4 Mart 1959'da 487 üyenin 347 kabul, 138 ret, 2 çekimser oyuyla çözümü onayladı; uygulama ise bir yıl sonraki 27 Mayıs darbesi nedeniyle, taksimden vazgeçildiği için karşı çıkanlara kalacaktı.
Zürih-Londra Antlaşmaları ve Kıbrıs Cumhuriyeti atlas içinde hangi editoryal örüntü etiketlerini taşır? Etnik-Dinsel Fay Hattı, Anayasal Kırılma, Statükoculuk ve Dengecilik. Atlas bu olayı aynı editoryal etiketi alan diğer kayıtlarla ilişkilendirir; bu sınıflandırma tarihsel tekrar kanıtı değildir.