← Tekrar Tarih · Türkiye Tarih Atlası
Türkiye ile Yunanistan 11 Şubat 1959’da Zürih’te uzlaştı; 19 Şubat’ta Londra’da Birleşik Krallık ile Kıbrıs Türk ve Rum toplumlarının liderleri de çözümü kabul etti. Belgeler bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin çerçevesini belirledi; devletin kuruluşu 16 Ağustos 1960’ta gerçekleşti.
Temel Yapı belgesi Rum cumhurbaşkanı ve Türk cumhurbaşkanı yardımcısını, iki toplumun yönetime katılımını ve belirli konularda veto yetkilerini düzenledi. Bakanlar Kurulunda yedi Rum, üç Türk bakan öngörüldü.
Kaynak: Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Temel Yapısı, Zürih, 11 Şubat 1959 — belge metni
Garanti düzeni bağımsızlığı, toprak bütünlüğünü ve anayasal düzeni korumayı; başka bir devletle birleşmeyi ve taksimi önlemeyi amaçladı. İttifak düzeni ortak savunma ve üçlü karargâhı, 950 Yunan ve 650 Türk askerini öngördü. Bunlar tek bir belgenin maddeleri olarak karıştırılmamalıdır.
Kaynak: Garanti Antlaşması — belge metni, T.C. Dışişleri Bakanlığı · İttifak Antlaşması — belge metni, T.C. Dışişleri Bakanlığı
Konunun devamı ve tarihsel bağlamı için:
Kilit kişiler: Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu, Konstantinos Karamanlis, Evangelos Averof, III. Makarios, Fazıl Küçük, İsmet İnönü
1 Ağustos 1958 — Türk Mukavemet Teşkilatı'nın (TMT) Kuruluşu. Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu'nun talebi Genelkurmay üzerinden Özel Harp Dairesi'ne havale edildi; Yarbay Rıza Vuruşkan 1 Ağustos 1958'de Türk Mukavemet Teşkilatı'nın ilk hücresini kurdu. EOKA'nın Enosis hedefine karşı 'Taksim' siyasetinin sahadaki aracı böylece doğdu.
Oklar editoryal hipotezleri gösterir; kendi başına kanıtlanmış tek neden anlamına gelmez.
Atlasın giden bağlantı tezleri:
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 624 — Ulusal davanın NATO çıkarına uydurulması
Türk ve Yunan hükümetlerinin Aralık 1958'de enosis ve taksim tezlerini aynı anda terk etmeleri, iki ülkenin kamuoyunda sürpriz sayıldı. Kitap bunu koşulların zorunlu sonucu olarak okur: 1958 yazı boyunca adadaki silahlı mücadele Ankara-Atina ilişkilerini savaşın eşiğine getirmişti; NATO'nun güneydoğu kanadındaki bir çatlağın, Bağlantısızlık hareketi içinde yer alan ve AKEL'le bağlantısı olan Moskova'nın çıkarına hizmet edeceği açıktı.
Hükmü kitabın kendi cümlesi verir: «NATO'nun genel çıkarları söz konusu olduğunda, ulusal çıkarlarını NATO çıkarlarıyla özdeş algılayan iki hükümet de, ulusal bir dava konusunda ulusal parlamentolarca onaylanmış resmi politikalardan vazgeçebilmişlerdi.» İki kutuplu bir sistemde ekonomik ve askerî olarak Batı'ya bağlanmış Türkiye ile Yunanistan'ın fazla direnme şansı yoktu. Kitap ayrıca çözümün tasarımında Kıbrıs'taki iki halktan çok Türkiye ve Yunanistan'ın isteklerinin, devletin işleyişinden çok NATO içi ilişkilerin dikkate alındığını kaydeder.
(Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 624.)
Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919–1980 (İletişim), s. 622 — TMT'nin dile getirilmeyen ikinci amacı
Çözümün imkânsızlaştığı ölçüde Kıbrıs'taki Rum-İngiliz karşıtlığının Rum-Türk karşıtlığına dönüştüğünü belirten kitap, bu dönüşümde 1 Ağustos 1958'de kurulan Türk Mukavemet Teşkilâtının payı bulunduğunu da söyler. Türkiye'den alınan gizli askerî ve ekonomik destekle kurulan TMT, EOKA saldırısına karşı Kıbrıs Türk toplumunun direniş örgütü olduğunu ileri sürmekle birlikte, kitaba göre «dile getirilmeyen bir başka amaca daha hizmet etti: Taksim çözümünü kabul ettirebilmek üzere Kıbrıslı Türklerle Rumların birarada yaşamalarının olanaksızlığını göstermek için iki toplum arasındaki şiddet eylemlerini artırmak.»
Bu değerlendirme Hasgüler'e atfen aktarılır ve tartışmalıdır; örgütün kuruluş amacına ilişkin resmî anlatı bunu kabul etmez. Kesin olan, TMT'nin karşılık vermesiyle hem toplumlararası çatışmaların hem de İngiliz yönetiminin sert uygulamalarının artması ve sorunun kördüğüme dönmesidir. Aynı dönemde Lefkoşa'da iki toplumun oturduğu kesimler arasına bariyer çekilerek kent ilk kez ikiye ayrılmıştı.
(Kaynak: Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Cilt I: 1919-1980, İletişim, s. 622.)